Criminaliteit: strafbaar gedrag, oorzaken en de weg naar de rechter
Criminaliteit gaat over gedrag dat de overheid bij wet strafbaar heeft gesteld. Het examen toetst of je overtredingen van misdrijven kunt onderscheiden, oorzaken kunt benoemen en de route van aangifte tot rechterlijke uitspraak kunt uitleggen.
Overtreding of misdrijf
Een overtreding is een licht strafbaar feit, zoals door rood fietsen, wildplassen of te hard rijden. Je krijgt meestal een boete. Een misdrijf is ernstiger: diefstal, inbraak, mishandeling of moord. De rechter kan een taakstraf of gevangenisstraf opleggen en er kan een strafblad ontstaan. Asociaal gedrag is pas criminaliteit als het in de wet staat.
Oorzaken
Persoonlijke oorzaken zijn geldnood, verslaving, groepsdruk of weinig zelfbeheersing. Maatschappelijke oorzaken zijn armoede, weinig opleiding en kansen, een slechte woonomgeving of criminele voorbeelden. Ook gelegenheid telt: weinig toezicht en makkelijk bereikbare spullen maken criminaliteit waarschijnlijker.
Van aangifte tot straf
Het slachtoffer doet aangifte bij de politie. De politie maakt een proces-verbaal op. Het Openbaar Ministerie beslist of de verdachte wordt vervolgd. Op de zitting eist de officier van justitie een straf; de verdachte heeft recht op een advocaat. De rechter stelt de schuld vast en bepaalt de straf. Jongeren van 12 tot 18 jaar vallen onder het jeugdstrafrecht; bij lichte vergrijpen kan Halt een alternatief zijn.
Uitgewerkt voorbeeld
Ravi (16) steelt een telefoon uit een schooltas. Diefstal staat in het Wetboek van Strafrecht en is dus een misdrijf, geen overtreding. Omdat Ravi 16 is, geldt het jeugdstrafrecht. Het slachtoffer kan via de rechter schadevergoeding eisen en krijgt hulp van Slachtofferhulp Nederland.
Valkuilen
- 'Veel mensen vinden het erg, dus het is strafbaar' klopt niet: strafbaarheid staat in de wet.
- De officier van justitie stelt de schuld niet vast; dat doet de rechter.
- Een melding bij de politie is geen aangifte.
- Een boete betekent niet automatisch dat je een misdrijf hebt gepleegd.