Rechtsstaat: legaliteit, grondrechten en onafhankelijke rechtspraak
De rechtsstaat beschermt burgers tegen willekeurige machtsuitoefening. Het examen toetst of je de kernbegrippen legaliteitsbeginsel, grondrechten, trias politica en onafhankelijke rechtspraak kunt uitleggen en toepassen.
Kenmerken van de rechtsstaat
Zowel de overheid als de burger is aan de wet gebonden. Het legaliteitsbeginsel betekent: geen straf zonder een wettelijke regel, en de overheid mag alleen optreden op grond van de wet. In de Grondwet staan grondrechten, zoals vrijheid van meningsuiting (artikel 7), vrijheid van godsdienst (artikel 6), gelijke behandeling (artikel 1), briefgeheim en kiesrecht. Klassieke grondrechten zijn vrijheidsrechten; sociale grondrechten zijn zorgplichten van de overheid, bijvoorbeeld voor huisvesting en gezondheid.
Trias politica
De wetgevende macht ligt bij regering en parlement, de uitvoerende macht bij de regering en ministers, de rechtsprekende macht bij de rechters. Rechters zijn onafhankelijk en onpartijdig: zij laten zich niet leiden door de regering.
Rechtspraak
In het strafrecht staat de overheid tegenover een verdachte. In het civiele recht gaat het om burgers of bedrijven onderling. In het bestuursrecht staat een burger tegenover de overheid, met eerst bezwaar en daarna beroep. Je kunt in hoger beroep bij het gerechtshof en daarna in cassatie bij de Hoge Raad. Een verdachte is onschuldig totdat de schuld is bewezen.
Uitgewerkt voorbeeld
De politie doorzoekt een woning zonder toestemming en zonder bevel. Dat mag in een rechtsstaat niet zomaar: het huisrecht (artikel 12 Grondwet) en het legaliteitsbeginsel beschermen de bewoner. De rechter kan bewijs dat zo is verkregen buiten beschouwing laten.
Valkuilen
- Rechters maken geen wetten; zij passen wetten toe.
- De koning hoort niet bij de rechtsprekende macht.
- Grondrechten zijn niet onbeperkt: de wet kan grenzen stellen.
- Hoger beroep is geen nieuw politieonderzoek.