Protestmars tegen het azc: verbieden of voorwaarden stellen?
In de gemeente Halverhout (38.000 inwoners) kondigt actiegroep Behoud ons Dorp een protestmars aan tegen de komst van een azc met 120 plekken. Verwacht worden 300 deelnemers. De route loopt over het Marktplein, waar die zaterdag ook jaarmarkt is. Op sociale media kondigen tegenstanders aan 'de mars te komen verstoren'. De politie onderschept berichten over vuurwerk en messen, en er circuleren namen van mensen die 'aangepakt' zouden worden. Burgemeester De Wit overweegt daarom een verbod. De organisator reageert: 'Wij hebben het recht om te demonstreren, dat staat in de Grondwet.' De brandweer maakt zich zorgen over de doorstroom tussen de marktkramen en de ondernemersvereniging vreest omzetverlies. De burgemeester twijfelt tussen drie opties: de mars verbieden, toestaan met voorwaarden (andere route, ander tijdstip, afgeschermd vak) of ongewijzigd laten doorgaan. De politie heeft 40 agenten beschikbaar; de tegendemonstratie trekt volgens de organisatoren ongeveer 150 mensen.
1. Welke grondrechten spelen in deze situatie en waarom is er een botsing tussen die rechten?
Read the worked answer
In het geding zijn:
- Artikel 9 Grondwet: vrijheid van vergadering en betoging. De mars mag niet zomaar worden verboden.
- Artikel 7 Grondwet: vrijheid van meningsuiting. De actiegroep wil met de mars ook een politieke boodschap overbrengen.
- Daar tegenover staan de openbare orde en veiligheid van marktbezoekers, omstanders en winkeliers.
De botsing ontstaat omdat grondrechten niet absoluut zijn. Artikel 9 lid 2 Gw zegt dat de wet de betoging mag beperken, en wel in het belang van de openbare orde, de gezondheid, het verkeer of ter bestrijding van wanordelijkheden. Die wet is de Wet openbare manifestaties (WOM).
Belangrijk detail: het dreigende gevaar komt vooral van de tegenstanders, niet van de demonstranten zelf. Dat betekent dat de burgemeester niet automatisch de mars mag schrappen. Hij heeft juist een beschermingsplicht tegenover mensen die van hun grondrecht gebruikmaken. Hij moet dus eerst kijken naar maatregelen rond de tegendemonstratie (apart houden, extra politie, fouilleren) voordat hij de demonstratie zelf aanpakt.
2. Mag de burgemeester de mars verbieden? Beargumenteer je antwoord stap voor stap.
Read the worked answer
Een verbod is het zwaarste middel en mag alleen als het echt niet anders kan. De burgemeester moet twee dingen aantonen:
- Subsidiariteit: is het doel niet met lichtere middelen te bereiken? Denk aan een andere route (niet via het Marktplein), een ander tijdstip (vóór opening van de jaarmarkt), een afgeschermd vak, hekken en extra agenten.
- Proportionaliteit: staat de beperking in verhouding tot het gevaar? Een verbod raakt alle 300 demonstranten, terwijl het gevaar van een kleine groep tegenstanders komt.
Met 40 agenten en de concrete informatie over vuurwerk en messen zijn maatregelen mogelijk. Omdat het gevaar vooral van de tegendemonstratie komt, mag de burgemeester eerder aan die groep eisen stellen of die bijeenkomst beperken dan de oorspronkelijke mars verbieden.
Conclusie: verbieden mag alleen als de burgemeester concreet kan onderbouwen dat wanordelijkheden ook met voorwaarden niet te voorkomen zijn. Kan hij dat niet, dan is een verbod voor de rechter niet houdbaar en moet hij volstaan met voorwaarden.
3. Stel dat de burgemeester de mars toch verbiedt. Wat kan de actiegroep hier juridisch tegen doen?
Read the worked answer
De actiegroep hoeft zich niet neer te leggen bij het besluit. De route loopt via het bestuursrecht:
- Bezwaarschrift indienen bij de burgemeester. Dat is de officiële vraag om het besluit te heroverwegen, maar het kost tijd en de mars staat al voor zaterdag gepland.
- Daarom vraagt de actiegroep daarnaast een voorlopige voorziening aan bij de bestuursrechter van de rechtbank. Die kan het verbod schorsen zolang het bezwaar nog loopt, zodat de mars toch door kan gaan.
- De rechter toetst niet of de mars verstandig is, maar of de burgemeester zijn bevoegdheid uit de WOM juist heeft gebruikt: was er een wettelijke grondslag, was het middel noodzakelijk en stond het in verhouding?
Wat geen oplossing is: aandacht zoeken in de pers, een klacht bij de Nationale ombudsman of gewoon doorgaan met de mars. Doorgaan ondanks een verbod is strafbaar en levert de organisator een strafblad op. De rechter is in deze situatie het aangewezen middel.