Maatschappijleer VMBO KB cheat sheet

Macht is het vermogen om het gedrag van anderen te beïnvloeden, ook tegen hun zin; gezag is macht die door een groep of samenleving als legitiem wordt aanvaard.

Drie vormen van gezag (Weber): traditioneel gezag berust op gewoonte en overlevering, charismatisch gezag op de persoon en zijn uitstraling, rationeel-legaal gezag op wetten, regels en functies.

Een rechtsstaat kent vier kenmerken: grondrechten beschermen burgers, de overheid is zelf gebonden aan de wet, er is een onafhankelijke rechter, en macht is gespreid (trias politica: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht).

Politieke socialisatie is het proces waarin mensen normen, waarden en politieke opvattingen verwerven via gezin, school, media, vrienden en geloof.

Belangrijke waarden in de Nederlandse samenleving: vrijheid, gelijkheid, solidariteit en tolerantie; waarden zijn abstracte idealen, normen zijn concrete gedragsregels die daaruit volgen.

Een belang is wat iemand of een groep wil bereiken of behouden; botsende belangen leiden tot maatschappelijke conflicten die via overleg, politiek of recht worden opgelost.

Pressiegroepen en actiegroepen proberen de politiek te beïnvloeden zonder zelf te regeren; een politieke partij wil via verkiezingen invloed in het parlement of bestuur.

Het publieke domein is het deel van het leven waarover de overheid beslissingen neemt en dat voor iedereen toegankelijk is; het private domein betreft het persoonlijke leven van burgers.

Klassieke grondrechten beschermen de burger tegen de overheid (vrijheid van meningsuiting, recht op privacy, vrijheid van godsdienst); sociale grondrechten verplichten de overheid tot zorg, bijvoorbeeld voor werk, huisvesting en onderwijs.

De vrijheid van meningsuiting is niet absoluut: verboden zijn onder meer belediging, discriminatie, aanzetten tot haat of geweld, en het openbaar maken van staatsgeheimen.

Strafrecht gaat over overtredingen en misdrijven; de officier van justitie vervolgt, de rechter beslist, en de verdachte heeft recht op een advocaat en op hoger beroep.

Strafdoelen: vergelding (leed toevoegen), afschrikking (preventie), resocialisatie (terugkeer in de samenleving) en bescherming van de samenleving tegen de dader.

Bij een strafzaak geldt de onschuldpresumptie: iemand is onschuldig tot zijn schuld wettig en overtuigend is bewezen; bij twijfel volgt vrijspraak.

Civiel recht regelt geschillen tussen burgers of bedrijven, bijvoorbeeld over een koopcontract of huur; het strafrecht regelt de relatie tussen overheid en burger bij wetsovertreding.

Cijfers over criminaliteit worden geregistreerd door de politie; het dark number zijn delicten die niet worden gemeld of geregistreerd, waardoor de geregistreerde criminaliteit een onderschatting kan zijn.

Een maatregel is geen straf maar een verplichting om gedrag te veranderen, zoals een terbeschikkingstelling (tbs) of een leerstraf voor jongeren.

Nederland is een parlementaire democratie met een constitutionele monarchie: de regering bestaat uit de koning en de ministers, het parlement uit Eerste en Tweede Kamer.

De Tweede Kamer telt 150 leden en wordt rechtstreeks gekozen voor vier jaar; de Eerste Kamer telt 75 leden en wordt indirect gekozen door de Provinciale Staten.

Kiesdrempel bestaat niet in Nederland; de kiesdeler is het aantal geldige stemmen gedeeld door 150, en een partij met één volle kiesdeler haalt één zetel.

Bij een districtenstelsel wint per district één kandidaat; bij evenredige vertegenwoordiging wordt het aantal zetels verdeeld naar het aandeel van de landelijke stemmen.

Taken van het parlement: wetgeving (medewetgeving), controle van de regering via vragen, moties en enquêtes, en het budgetrecht (goedkeuren van de begroting).

Een motie is een uitspraak of verzoek van de Kamer; een motie van wantrouwen tegen een minister of het kabinet kan tot aftreden leiden.

Het kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen; de ministerraad besluit gezamenlijk en de minister-president leidt de vergaderingen; de koning ondertekent wetten en is onschendbaar.

Politieke partijen verschillen in visie: liberale partijen benadrukken vrijheid en eigen verantwoordelijkheid, sociaaldemocratische partijen gelijkheid en solidariteit, christendemocratische partijen gemeenschap en normen, populistische partijen het volk tegenover de elite.

Een pluriforme samenleving is een samenleving met veel verschillende culturen, levensbeschouwingen en leefstijlen naast elkaar.

Cultuur omvat waarden, normen, gewoonten, taal, kleding en rituelen die een groep deelt; cultuur wordt aangeleerd via socialisatie, niet via erfelijkheid.

Bij integratie behoudt een migrant delen van de eigen cultuur en neemt hij deel aan de samenleving; bij assimilatie geeft hij de eigen cultuur op en neemt de dominante cultuur over.

Migratie kan worden ingedeeld in arbeidsmigratie, gezinsmigratie, asielmigratie en studiemigratie; asielmigratie volgt uit verdragverplichtingen zoals het Vluchtelingenverdrag.

Vooroordelen zijn meningen over een groep zonder voldoende kennis; stereotypen zijn vaste, vereenvoudigde beelden; discriminatie is het ongelijk behandelen van mensen op grond van een kenmerk.

De sociale ladder beschrijft verschillen in inkomen, opleiding en beroep; sociale mobiliteit is het stijgen of dalen op die ladder, bijvoorbeeld door opleiding of huwelijk.

Sociale ongelijkheid kan ontstaan door afkomst, opleiding, inkomen en geslacht; de overheid probeert deze te beperken met onderwijs, toeslagen en anti-discriminatiewetgeving.

Emancipatie is het streven naar gelijke rechten en kansen voor groepen die achtergesteld worden, zoals vrouwen, mensen met een beperking of minderheden.

De verzorgingsstaat is een samenleving waarin de overheid burgers beschermt tegen sociale risico's zoals werkloosheid, ziekte en ouderdom.

De overheid financiert sociale voorzieningen uit belastingen en premies; sociale verzekeringen (WW, WIA) zijn voor werknemers, sociale voorzieningen (bijstand) zijn voor iedereen met een minimuminkomen.

Vraag en aanbod bepalen de prijs op een markt; bij schaarste stijgt de prijs, bij overschot daalt die; de overheid grijpt in met accijnzen, subsidies of een minimumloon.

De arbeidsmarkt kent werknemers (aanbod van arbeid) en werkgevers (vraag naar arbeid); conjunctuur en structuur bepalen de werkgelegenheid.

Soorten werkloosheid: conjuncturele werkloosheid door economische teruggang, structurele werkloosheid door veranderingen in de economie, frictiewerkloosheid bij het zoeken naar een baan en seizoenwerkloosheid.

Een cao (collectieve arbeidsovereenkomst) is een afspraak tussen werkgevers en vakbonden over loon en arbeidsvoorwaarden; een vakbond behartigt de belangen van werknemers.

Rechten van werknemers zijn onder meer het recht op een veilige werkplek, het recht op loon, en bescherming tegen ontslag; de Arbowet regelt veiligheid en gezondheid op het werk.

Solidariteit betekent dat mensen voor elkaar zorgen en risico's delen; draagkracht houdt in dat mensen met een hoger inkomen meer bijdragen aan de gemeenschap.

Massamedia bereiken een groot publiek via kranten, televisie, radio, internet en sociale media; ze informeren, amuseren, overtuigen en controleren de macht.

De publieke omroep wordt betaald uit belastinggeld en heeft een taak om een pluriform aanbod te bieden; commerciële omroepen halen inkomsten uit reclame.

Functies van media in een democratie: informatievoorziening, opinievorming, controle op de overheid en platform voor debat (de 'vierde macht').

Persvrijheid is het recht van journalisten om zonder overheidsdwang te publiceren; in Nederland is censuur verboden en beschermt de Grondwet de vrijheid van meningsuiting.

Mediawijsheid is het vermogen om mediaboodschappen kritisch te beoordelen, bronnen te controleren en bewust om te gaan met eigen mediagebruik.

Filterbubbels en algoritmes zorgen ervoor dat gebruikers vooral informatie zien die past bij hun eigen mening, wat kan leiden tot polarisatie.

Objectiviteit in de journalistiek betekent streven naar feiten, hoor en wederhoor en scheiding van feit en mening; subjectieve berichtgeving mengt mening met feiten.

Reclame beïnvloedt koopgedrag en wordt gereguleerd door de Reclame Code; sluikreclame is reclame die niet als zodanig herkenbaar is en is verboden.

Internationale samenwerking kan bilateraal (tussen twee landen) of multilateraal (tussen meerdere landen) zijn; voorbeelden van organisaties zijn de VN, EU en NAVO.

De Europese Unie heeft een interne markt met vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal; Nederland is lid en heeft invloed via de Europese Commissie, het Europees Parlement en de Raad van de EU.

De Verenigde Naties werken aan vrede, veiligheid en mensenrechten; de Veiligheidsraad heeft vijf permanente leden met vetorecht: VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

De NAVO is een militair bondgenootschap met het beginsel van collectieve verdediging: een aanval op één lid wordt beschouwd als een aanval op alle leden (artikel 5).

Een conflict tussen staten kan worden beslecht door onderhandeling, bemiddeling, arbitrage of een uitspraak van het Internationaal Gerechtshof.

Humanitaire interventie is ingrijpen in een ander land om burgers te beschermen tegen geweld; dit botst met het soevereiniteitsbeginsel dat staten hun eigen zaken regelen.

Ontwikkelingssamenwerking richt zich op het verminderen van armoede, het verbeteren van onderwijs en gezondheid, en het versterken van bestuur in ontwikkelingslanden.

Globalisering is de toenemende wereldwijde vervlechting van economie, cultuur en communicatie, met als gevolg meer handel en migratie maar ook meer onderlinge afhankelijkheid.