Coalitie vormen in Bergwijk: rekenen met zetels
Gemeente Bergwijk heeft een raad van 35 zetels. De uitslag van de verkiezingen is: Partij A 12, Partij B 8, Partij C 6, Partij D 5, Partij E 3 en Partij F 1 zetel. Vier jaar lang bestuurde A samen met B en C; die coalitie had 26 zetels. Nu weigert C mee te doen aan het plan van A om 3 miljoen euro te bezuinigen op jeugdzorg. Partij D wil alleen meewerken als er 4 miljoen naar groen en speelplekken gaat. A onderzoekt daarom de combinatie met B, D en F, samen ook 26 zetels. Raadslid Jansen (B) zegt tijdens de inspraak: '26 van de 35 is toch een meerderheid? Waarom al die weken van gesprekken?' Een inwoner vraagt zich af of het democratisch is dat A een wethouder wil benoemen die zelf geen zetel in de raad heeft. De onderhandelingen duren nu vijf weken en de begroting moet over drie weken klaar zijn.
1. Leg uit waarom Partij A met 12 van de 35 zetels niet alleen kan besturen.
Read the worked answer
De gemeenteraad van Bergwijk heeft 35 zetels. Voor een meerderheid zijn 18 zetels nodig (de helft plus één). Partij A heeft er 12 en zit dus 6 zetels onder die grens.
Dat betekent concreet:
- Besluiten zoals de begroting en de bezuiniging op jeugdzorg worden door de raad genomen. Zonder meerderheid haalt A die besluiten niet.
- Wethouders worden benoemd door de raad. Zij moeten het vertrouwen van de raad hebben en kunnen met een motie van wantrouwen worden weggestuurd.
- Daarom zoekt A partners die samen met haar minstens 18 zetels halen en met wie afspraken gemaakt kunnen worden: het collegeprogramma.
Ook met een coalitie blijft de raad zelfstandig. De oppositie kan voorstellen wijzigen of blokkeren. Dat is het dualisme: het college bestuurt, de raad controleert. Een partij met 12 zetels kan dus wel het initiatief nemen, maar nooit in haar eentje beleid vastleggen.
2. Bereken welke combinaties een meerderheid halen en leg uit waarom het voor A uitmaakt of de coalitie 20 of 26 zetels heeft.
Read the worked answer
Nodig: 18 zetels.
- A + D = 12 + 5 = 17. Dat is géén meerderheid, ook al hebben twee partijen samen bijna de helft.
- A + B = 12 + 8 = 20. Net genoeg.
- A + B + D = 12 + 8 + 5 = 25. Ruime meerderheid.
- A + B + D + F = 26. Evenveel als de oude coalitie.
Waarom maakt dat uit? Bij 20 zetels kan één partij met 3 zetels (E) uit de coalitie stappen en dan is er met 17 zetels geen meerderheid meer. Bij 26 zetels kan de coalitie tot 8 zetels verliezen voordat zij haar meerderheid kwijt is. Ook kunnen bij stemmingen binnen de coalitie enkele raadsleden tegenstemmen zonder dat een besluit meteen sneuvelt.
Daarbij komt dat een partij als D eisen stelt (4 miljoen voor groen). Hoe meer partijen je nodig hebt, hoe meer eisen je moet inwilligen. A moet dus afwegen: een krappe maar goedkope coalitie, of een brede coalitie met meer concessies maar meer zekerheid.
3. Is het democratisch dat A een wethouder benoemt die zelf geen raadslid is? Leg uit hoe dat werkt.
Read the worked answer
Ja, dat mag en het is niet ondemocratisch.
In een gemeente worden wethouders benoemd door de gemeenteraad. De raad is de gekozen volksvertegenwoordiging; de wethouders vormen samen met de burgemeester het college van burgemeester en wethouders. Een wethouder hoeft geen raadslid te zijn. Sterker nog: in een gemeente kan iemand niet tegelijk raadslid en wethouder zijn, dus een raadslid dat wethouder wordt, geeft de zetel op.
De democratische controle zit dus niet in de vraag of de wethouder zelf gekozen is, maar in:
- de raad benoemt hem en kan hem met een motie van wantrouwen wegsturen;
- de wethouder moet zich in de raad verantwoorden over zijn beleid;
- de inwoners kiezen om de vier jaar de raad, en daarmee indirect het college.
Wel moet de wethouder integer zijn en belangenverstrengeling voorkomen. De gang van zaken is dus democratisch, zolang de raad zijn controlerende taak serieus neemt.