Balans en tessituur in de eindexamenband
Voor de eindexamenvoorstelling speelt band 'Noorderlicht' het fictieve nummer 'Satelliet'. De bezetting: zangeres (bereik c1–a2, met een uitschieter naar c3 in het origineel), zanger (G–e2), elektrische gitaar, bas, drumstel, toetsen, één trompettist (Bes-instrument, comfortabel van f1 tot c3 geschreven), twee altsaxofonisten (Es-instrumenten) en een klarinettiste die geen sax kan spelen. Het origineel is een studioversie met strijkers, een synth-bas en een refrein waarin de zangeres continu boven de a2 zingt. In de repetitie blijkt: de zangeres redt het refrein niet, de trompettist krijgt een partij tot e3 geschreven en de klarinettiste speelt de strijkerslijn één octaaf te laag. Bovendien concurreren toetsen, gitaar en twee saxen in hetzelfde middenregister. Er is één repetitie van 90 minuten en daarna één generale.
1. Stel een plan op met drie aanpassingen, in de juiste volgorde, en beargumenteer de volgorde.
Read the worked answer
Eerst de zangeres, want alles hangt aan de toonsoort. Zolang zij het refrein niet haalt, weet je niet of je transponeert, en elke transpositie verandert de partijen van de blazers. Los dat dus als eerste op: ofwel de melodie wordt herschreven (de c3 vermijden via een dalende lijn), ofwel je transponeert.\n\nDan de orkestratie, want dat kost geen nieuwe partijen. De klarinettiste speelt de strijkerslijn één octaaf hoger in plaats van lager; dat vult het bovenregister en ontlast het midden. De synth-bas gaat naar de bas, de toetsen spelen alleen nog akkoorden in hoge ligging. Zo ontstaat ruimte in het middenregister zonder dat er iets hoeft worden omgeschreven.\n\nAls laatste de balansafspraken, want die moeten passen bij de definitieve toonsoort en bezetting. Pas daarna maak je vaste dynamische afspraken per speler. Deze volgorde voorkomt dat je 90 minuten besteedt aan afspraken die bij een latere transpositie weer ongeldig zijn.
2. De band overweegt een hele toon omlaag te transponeren. Wat gebeurt er met de geschreven partijen van de trompet (Bes) en de altsaxen (Es), en waar zit het risico?
Read the worked answer
Bij transponerende instrumenten blijft het interval tussen geschreven en klinkende noot altijd gelijk: een Bes-trompet klinkt een grote secunde lager dan geschreven, een altsax een grote sext lager. Als de klinkende muziek een hele toon zakt, zakt de geschreven partij dus ook een hele toon. Je hoeft de onderlinge verhoudingen niet te herberekenen, maar je moet wel elke partij opnieuw uitschrijven; doe je dat niet, dan spelen de blazers in de oude toonsoort en klinkt het vals.\n\nHet echte risico zit in het register. De trompetpartij loopt nu tot e3 geschreven; na transpositie wordt dat d3, nog prima. Maar de laagste noten rond f1 worden e♭1 en dat is voor een lessenaarspeler op dit niveau zwak en onzeker. Bij de altsaxen verschuift het hele bereik omlaag, waardoor het bovenregister dat de strijkerslijn imiteert juist verdwijnt. Kortom: transponeren lost het probleem van de zangeres op, maar kan bij de blazers nieuwe problemen maken. Toets dat per partij en niet alleen op papier.
3. Hoe stel je tijdens die ene repetitie vast of de balans in het middenregister echt is opgelost, zonder dure apparatuur?
Read the worked answer
Laat iemand vanaf de publieksplek luisteren, niet tussen de spelers. Neem met een telefoon één refrein op en luister dat terug met een koptelefoon; dat is genoeg om te horen of de toetsen de saxen bedekken. Werk vervolgens met korte testen: laat elk instrument twee maten alleen spelen en daarna met de groep, zodat je hoort wie er bovenuit komt.\n\nMaak afspraken in muzikale termen die spelers kunnen uitvoeren: 'toetsen alleen akkoorden in de bovenlaag', 'gitaar slag in plaats van vol akkoord', 'saxen alleen in het refrein'. Noteer ze in de partij. Herhaal de test aan het einde van de repetitie op de generale plek, zodat je weet of de afspraken standhouden onder voorstellingsomstandigheden. Een oplossing die alleen in een stille ruimte werkt, is geen oplossing.