HAVO Muziek key terms

Getal dat aangeeft hoeveel tellen er in een maat passen en welke noot één tel waard is, zoals 4/4 of 6/8. Het bepaalt het ritmische kader van een muziekstuk.

Een groep tellen tussen twee maatstrepen, bepaald door de maatsoort. Binnen een maat herken je vaak een beklemtoonde eerste tel en zwakkere volgende tellen.

Verticale lijn in de notenbalk die het einde van een maat markeert. Maatstrepen helpen om tellen te groeperen en om je plaats in de muziek terug te vinden.

De natuurlijke klemtoon op bepaalde tellen van een maat, bijvoorbeeld de eerste tel in 4/4. Componisten kunnen accenten verplaatsen of versterken om spanning te maken.

De snelheid waarin muziek wordt gespeeld, vaak aangegeven met een Italiaans woord of een metronoomgetal in slagen per minuut. Tempo beïnvloedt sterk de sfeer en uitvoering.

De klemtoon die binnen een maat op een bepaalde tel valt, meestal de eerste tel. Door accenten te verschuiven ontstaan afwijkende ritmische effecten.

Ritmisch effect waarbij een beklemtoonde noot valt op een onbeklemtoonde tel of tussen tellen in. Hierdoor lijkt het ritme tegen de maat in te gaan en ontstaat spanning.

De zwakke tellen tussen de hoofdtellen van een maat, waarop bijvoorbeeld in popmuziek vaak een akkoord of slag valt. Offbeat speelt een grote rol in reggae, funk en ska.

Hulpmiddel dat met regelmatige tikken een tempo aangeeft, in slagen per minuut. Muzikanten gebruiken het om hun tempo stabiel te houden tijdens studeren en uitvoeren.

De hoogte van een klank, bepaald door de frequentie van de trilling. In muzieknotatie wordt toonhoogte weergegeven door de plaats van de noot op de notenbalk.

Stelsel van vijf horizontale lijnen waarop noten hun toonhoogte krijgen. Met een sleutel aan het begin wordt vastgelegd welke toonhoogte bij welke lijn hoort.

Symbool aan het begin van de notenbalk dat bepaalt welke toonhoogte bij een lijn of ruimte hoort, zoals de vioolsleutel en de bassleutel. Zonder sleutel is de notatie onduidelijk.

Teken voor een notenbalk dat een noot een halve toon hoger maakt. In een toonsoort met kruisjes worden bepaalde noten standaard verhoogd gespeeld.

Teken voor een notenbalk dat een noot een halve toon lager maakt. Moltekens aan het begin van de balk horen bij een toonsoort met verlaagde noten.

Reeks tonen die in een vaste volgorde omhoog of omlaag gaan en samen een toonsoort vormen, zoals majeur of mineur. De afstanden tussen de tonen bepalen het karakter.

Het geheel van tonen en akkoorden dat rond één grondtoon is opgebouwd, met een eigen majeur- of mineurkarakter. De toonsoort bepaalt welke noten en akkoorden bij elkaar passen.

De centrale toon waarop een toonladder of akkoord is gebouwd. De grondtoon geeft het akkoord zijn naam en vormt vaak het rustpunt van een muzikale zin.

De afstand in toonhoogte tussen twee tonen, uitgedrukt in stappen of halve tonen. Intervallen bepalen mede de klank van akkoorden en melodieën.

Twee of meer tonen die tegelijk klinken en samen een harmonie vormen, meestal gebouwd op een grondtoon. Akkoorden ondersteunen de melodie en bepalen de harmonische sfeer.

Akkoord van drie tonen: grondtoon, terts en kwint. Majeur- en mineurdrieklanken verschillen in de terts en geven daardoor een andere sfeer.

Het samenspel van gelijktijdig klinkende tonen en akkoorden, en de manier waarop zij opeenvolgen. Harmonie geeft richting aan muziek en ondersteunt de melodie.

Een vaste akkoordopeenvolging die een muzikale zin afsluit, bijvoorbeeld van dominant naar tonica. Een cadens geeft het gevoel van rust of juist van spanning.

Het hoofdakkoord van een toonsoort, gebouwd op de grondtoon. De tonica voelt als het rustpunt waarnaar muziek in die toonsoort terugkeert.

Het akkoord op de vijfde trap van een toonsoort, dat sterke spanning oproept richting de tonica. De beweging dominant naar tonica is een veelgebruikte afsluiting.

Een opeenvolging van tonen met een herkenbaar verloop, vaak de meest gezongen of gespeelde lijn van een stuk. Melodie wordt gekenmerkt door toonhoogte, ritme en frasering.

Kort, herkenbaar muzikaal idee dat in een stuk herhaald of veranderd terugkomt. Motieven helpen de luisteraar structuur en samenhang te herkennen.

Een muzikale zin die als een afgerond geheel klinkt, vaak afgesloten met een adempauze of cadens. Frasering bepaalt hoe muziek ademt en wordt voorgedragen.

Het verschil tussen zachte en harde klanken in muziek, aangegeven met tekens als piano en forte. Dynamiek beïnvloedt de spanning en expressie van een uitvoering.

De manier waarop tonen worden aangezet en verbonden, bijvoorbeeld staccato of legato. Articulatie bepaalt mede het karakter en de verstaanbaarheid van een melodie.

Speelwijze waarbij tonen vloeiend aan elkaar worden verbonden. Legato vraagt om een gelijkmatige klank en wordt vaak met een boog boven de noten aangegeven.

Speelwijze waarbij tonen kort en los van elkaar klinken, vaak met een puntje boven of onder de noot. Staccato geeft muziek een sprankelend of scherp karakter.

Overzicht van alle partijen van een muziekstuk onder elkaar, met de instrumenten of stemmen naast elkaar. De partituur toont hoe de onderdelen samenklinken.

De muziek die één uitvoerder of instrumentengroep speelt binnen een groter geheel. Een partij kan afzonderlijk genoteerd staan of in een partituur zijn opgenomen.

Groep musici die samen uitvoert, van klein kamermuziekgezelschap tot groot orkest of popband. De samenstelling en rolverdeling bepalen de klank van het ensemble.

Groot ensemble van snaar-, blaas- en slaginstrumenten, vaak geleid door een dirigent. De bezetting varieert van kamerorkest tot symfonieorkest.

Musicus die een ensemble leidt door tempo, inzet en dynamiek met gebaren aan te geven. De dirigent zorgt voor samenspel en een gezamenlijke interpretatie.

Het op de juiste toonhoogte brengen van een instrument of stem, meestal ten opzichte van een vaste referentietoon. Een zuivere stemming is nodig om samen zuiver te kunnen spelen.

Het ter plekke bedenken en spelen van muziek zonder volledig uitgeschreven noten. Improvisatie vraagt om kennis van toonsoorten, akkoorden en ritme, en komt veel voor in jazz en blues.

Een muziekstuk dat door een componist is bedacht en vastgelegd, bijvoorbeeld in noten of een opname. Compositie onderscheidt zich van improvisatie doordat het van tevoren is bepaald.