VWO Natuur, leven en technologie key terms

Het vermogen van een organisme om inwendige omstandigheden zoals temperatuur, pH en glucosegehalte binnen nauwe grenzen te houden, ook als de buitenwereld verandert. Regelkringen met receptoren en effectoren sturen dit bij.

Regelmechanisme waarbij een afwijking van de gewenste waarde een reactie uitlokt die die afwijking verkleint. Zo dempt een stijging van het bloedsuiker de productie van extra glucose en herstelt het evenwicht.

Eiwit dat een biochemische reactie versnelt door de activeringsenergie te verlagen. Elk enzym werkt specifiek op een bepaald substraat, met een actieve plaats waar binding plaatsvindt; temperatuur en pH beïnvloeden de werking.

De stof waarop een enzym inwerkt en die tijdens de reactie wordt omgezet in een product. Het substraat past op de actieve plaats van het enzym, vergelijkbaar met een sleutel in een slot.

Het specifieke deel van een enzymmolecuul waar het substraat bindt en de reactie plaatsvindt. De vorm ervan bepaalt welke stoffen kunnen worden omgezet en is gevoelig voor temperatuur en pH.

Het proces waarbij een cel een kopie van haar DNA maakt vóór de celdeling. De dubbele helix wordt gesplitst en elke streng dient als mal voor een nieuwe complementaire streng, volgens de basenparingsregels.

De vaste koppeling tussen stikstofbasen in DNA: adenine met thymine en cytosine met guanine. Deze regel maakt het mogelijk om uit één streng de volgorde van de andere streng af te leiden.

Het proces waarbij de code in DNA wordt overgeschreven naar mRNA en vervolgens bij de ribosomen wordt vertaald in een keten van aminozuren. De volgorde van basen bepaalt zo de structuur en functie van een eiwit.

Een verandering in de volgorde van basen in het DNA. Sommige mutaties hebben geen gevolg, andere veranderen een eiwit of schakelen het uit; mutaties zijn de bron van nieuwe erfelijke variatie.

Het mechanisme waarbij individuen met eigenschappen die beter passen bij de omgeving meer nakomelingen krijgen, waardoor die eigenschappen in frequentie toenemen. Dit verklaart aanpassing van populaties aan hun milieu.

Een groep individuen van dezelfde soort die in hetzelfde gebied leven en onderling kunnen voortplanten. Genetische variatie binnen een populatie is de basis voor evolutie en voor het rekenen aan allelfrequenties.

De combinatie van allelen die een individu voor een of meer genen bezit. Het genotype bepaalt samen met de omgeving het waarneembare fenotype, maar niet elke allelcombinatie is zichtbaar.

De waarneembare eigenschappen van een organisme, zoals lengte, kleur of gedrag. Het fenotype komt tot stand door de wisselwerking tussen erfelijke aanleg en invloeden uit de omgeving.

Celdeling waarbij uit één cel twee genetisch identieke dochtercellen ontstaan. Mitose zorgt voor groei en vervanging van weefsel; vóór de deling wordt het DNA gerepliceerd zodat elke dochtercel een volledige set krijgt.

Celdeling die geslachtscellen vormt met de helft van het aantal chromosomen. Door uitwisseling van stukken tussen chromosomen en willekeurige verdeling ontstaan cellen met nieuwe combinaties van erfelijke eigenschappen.

De minimale energie die nodig is om een chemische reactie op gang te brengen. Zonder enzym is deze drempel vaak hoog; een katalysator verlaagt de drempel zonder zelf verbruikt te worden.

Een stof die een reactie sneller laat verlopen door de activeringsenergie te verlagen, maar die na de reactie onveranderd terugkomt. In de scheikunde en in cellen zijn katalysatoren onmisbaar voor reacties bij lage temperatuur.

Een omkeerbare reactie waarbij de snelheid van de heenreactie gelijk wordt aan die van de terugreactie. De concentraties blijven dan constant, maar de reactie stopt niet; temperatuur en druk verschuiven het evenwicht.

Principe dat een systeem in evenwicht reageert op een verstoring door die verstoring tegen te werken. Verhoog je de druk, dan verschuift het evenwicht naar de kant met minder gasmoleculen; verwarmen bevoordeelt de endotherme richting.

Een reactie of proces waarbij energie vrijkomt in de vorm van warmte, zodat de temperatuur van de omgeving stijgt. De producten bevatten minder chemische energie dan de beginstoffen, dus de enthalpieverandering is negatief.

Een reactie of proces waarbij energie wordt opgenomen, bijvoorbeeld als warmte uit de omgeving. De producten bevatten meer chemische energie dan de beginstoffen, waardoor de temperatuur van het mengsel daalt.

De eenheid voor hoeveelheid stof, gelijk aan 6,022 × 10^23 deeltjes. Met de molaire massa reken je van gram naar mol en terug, wat nodig is om reactieverhoudingen en concentraties te berekenen.

De massa van één mol van een stof, uitgedrukt in gram per mol. Je berekent haar door de atoommassa's van alle atomen in de formule bij elkaar op te tellen.

De hoeveelheid opgeloste stof per volume-eenheid oplossing, meestal in mol per liter. Concentratie bepaalt de reactiesnelheid en de ligging van een evenwicht, en wordt kleiner bij verdunnen.

Een reactie waarbij een zuur een proton afstaat aan een base. Sterke zuren splitsen vrijwel volledig in ionen, zwakke slechts gedeeltelijk; de pH geeft aan hoe zuur de oplossing is.

Een maat voor de zuurgraad van een oplossing, gelijk aan het negatieve logaritme van de waterstofionenconcentratie. Een pH onder 7 is zuur, boven 7 basisch; elke stap in pH betekent een factor tien in concentratie.

Een reactie waarbij elektronen worden overgedragen van de ene stof naar de andere. De stof die elektronen afstaat wordt geoxideerd, de stof die ze opneemt wordt gereduceerd; dit ligt aan de basis van batterijen en corrosie.

Het met behulp van een elektrische stroom laten verlopen van een niet-vanzelfsprekende redoxreactie. Twee elektroden in een oplossing of gesmolten zout drijven de overdracht van elektronen aan.

De afstand die een voorwerp per tijdseenheid aflegt, met als eenheid meter per seconde. Bij eenparige beweging is de snelheid constant; bij versnelling verandert de snelheid en is de grafiek geen rechte lijn.

De verandering van snelheid per tijdseenheid, uitgedrukt in meter per seconde kwadraat. Een versnelling ontstaat door een resulterende kracht op een massa, volgens de tweede wet van Newton.

Een grootheid die de bewegingstoestand of vorm van een voorwerp kan veranderen, gemeten in newton. Krachten hebben een grootte, richting en aangrijpingspunt; je telt ze vectorieel op tot een resultante.

De energie die een kracht overdraagt wanneer zij een voorwerp over een afstand verplaatst, berekend als kracht maal verplaatsing in de richting van die kracht. De eenheid is de joule.

Het beginsel dat energie niet verdwijnt of ontstaat, maar alleen van vorm verandert. Bij beweging kun je zwaarte-energie, kinetische energie en warmte-ontwikkeling tegen elkaar wegstrepen in een energiebalans.

De energie die per tijdseenheid wordt omgezet of overgedragen, gemeten in watt, oftewel joule per seconde. Een apparaat met hoog vermogen gebruikt in korte tijd veel energie.

De verhouding tussen de nuttig gebruikte energie en de totaal toegevoerde energie, vaak uitgedrukt in procenten. Bij elke omzetting gaat een deel verloren als warmte, waardoor het rendement altijd onder de honderd procent blijft.

De afstand tussen twee opeenvolgende punten in dezelfde fase van een golf, bijvoorbeeld tussen twee toppen. Samen met de frequentie bepaalt de golflengte de voortplantingssnelheid van de golf.

Het aantal trillingen of golven per seconde, gemeten in hertz. Een hogere frequentie betekent bij gelijkblijvende golfsnelheid een kleinere golflengte, zoals bij licht van verschillende kleuren.

Het veranderen van richting van een golf wanneer zij schuin overgaat van het ene medium naar het andere met een andere voortplantingssnelheid. Dit verklaart waarom een rietje in water geknakt lijkt.

Een verband dat aan elke invoerwaarde uit het domein precies één uitvoerwaarde toekent. Je beschrijft haar met een formule, tabel of grafiek en onderzoekt onder meer helling en snijpunten met de assen.

De mate waarin de uitvoer van een functie verandert bij een kleine verandering van de invoer, meetkundig de helling van de raaklijn. Bij een grafiek van plaats tegen tijd geeft de afgeleide de snelheid.

Het bepalen van de afgeleide van een functie met behulp van rekenregels. Je gebruikt dit om hellingen, extreme waarden en snelheden te vinden en om veranderingen in natuur- en scheikundige modellen te beschrijven.

De sommatie van oneindig veel oneindig kleine bijdragen, meetkundig de oppervlakte onder een grafiek. De bepaalde integraal van snelheid tegen tijd levert de afgelegde afstand op.

Een verband waarin de uitvoer bij elke gelijke toename van de invoer met een vaste factor verandert, beschreven met een grondtal tot een macht. Groei en verval van populaties en radioactief verval volgen dit patroon.

De tijd waarin de hoeveelheid van een stof of het aantal kernen met de helft afneemt. Bij radioactief verval is deze tijd kenmerkend voor de isotoop en onafhankelijk van de beginhoeveelheid.

Het spontaan uitzenden van straling door een instabiele atoomkern, waarbij de kern verandert in een andere isotoop of een ander element. De activiteit neemt exponentieel af en wordt gemeten in becquerel.

Het verplaatsen van een of meer elektronen van het ene deeltje naar het andere tijdens een reactie. Hierdoor veranderen de ladingen en oxidatiegetallen van de betrokken stoffen, wat redoxreacties kenmerkt.

Een overzicht van alle eisen en wensen waaraan een technisch ontwerp moet voldoen, zoals afmetingen, kosten, veiligheid en duurzaamheid. Het dient als meetlat om varianten te beoordelen en te kiezen.

Een aanpak waarbij je ontwerp in herhaalde rondes verbetert: analyseren, ontwerpen, bouwen, testen en bijstellen. Tussentijdse resultaten leiden tot nieuwe eisen of aanpassingen voordat het eindproduct klaar is.

Een eerste, vaak eenvoudige uitvoering van een ontwerp waarmee je werking en knelpunten test. Uit metingen aan het prototype volgt welke onderdelen of specificaties moeten worden aangepast.

De mate waarin herhaalde metingen onder dezelfde omstandigheden dezelfde uitkomst geven. Een betrouwbare meting heeft weinig toevallige fouten; je vergroot haar door vaker te meten en het gemiddelde te nemen.

De mate waarin een meting of proef daadwerkelijk meet wat je wilt onderzoeken. Een proef is valide als alleen de gekozen variabele verandert en storende factoren gelijk worden gehouden.

Een factor die je tijdens een experiment constant houdt, zodat een gevonden effect niet aan die factor kan worden toegeschreven. Voorbeelden zijn temperatuur, lichtsterkte of dezelfde meetopstelling bij elke proef.

De variabele die de onderzoeker bewust kiest of instelt, zoals de hoeveelheid licht of de temperatuur. Zij vormt de invoer van het experiment en komt op de horizontale as van een grafiek.

De variabele die je meet als uitkomst van het experiment, bijvoorbeeld de groeisnelheid of de reactietijd. Zij hangt af van de gekozen waarde van de onafhankelijke variabele en staat op de verticale as.

De marge waarbinnen de werkelijke waarde van een meting vermoedelijk ligt, door afleesfouten en beperkingen van het instrument. Je rapporteert haar met de juiste significante cijfers en gebruikt haar bij het beoordelen van verschillen.

De cijfers in een meetwaarde die informatie geven over de nauwkeurigheid, vanaf het eerste cijfer dat niet nul is. Bij vermenigvuldigen en delen telt het kleinste aantal significante cijfers in de invoer.

De uitspraak waarin je op basis van resultaten antwoord geeft op de onderzoeksvraag, met vermelding van de meetwaarden en onzekerheid. Een goede conclusie onderscheidt wat is aangetoond van wat slechts vermoeden is.

Een toetsbare, voorlopige verklaring of voorspelling die je met een experiment wilt onderzoeken. Zij moet concreet genoeg zijn om te kunnen worden verworpen door de meetresultaten.

Een signaalstof die in een klier wordt gemaakt en via het bloed naar doelwitten wordt vervoerd, waar zij processen zoals groei, stofwisseling of voortplanting reguleert. Vaak werkt een hormoon via negatieve terugkoppeling.