VMBO GL/TL Nask II cheat sheet

Onderzoekscyclus: vraagstelling → hypothese → werkplan → uitvoeren → gegevens verwerken → conclusie → evaluatie; een hypothese is een toetsbare voorspelling, geen conclusie.

Variabelen: onafhankelijke variabele pas je zelf aan, afhankelijke variabele meet je, constante variabelen houd je gelijk; alleen zo is een verband aantoonbaar.

Betrouwbaarheid stijgt door herhalen, meer meetpunten en middelen van metingen; validiteit stijgt door precies te meten wat de vraag betreft.

Rekenen met een verhoudingstabel: kruislings vermenigvuldigen; bij schaal 1 : 25 000 is 1 cm op de kaart 25 000 cm = 250 m in werkelijkheid.

Grootheden en eenheden: lengte (m), massa (kg), tijd (s), temperatuur (K of °C), kracht (N), druk (Pa = N/m²), energie (J), vermogen (W = J/s).

Voorvoegsels: k = 10³, M = 10⁶, G = 10⁹, c = 10⁻², m = 10⁻³, µ = 10⁻⁶, n = 10⁻⁹; reken altijd eerst om naar de basiseenheid.

Significante cijfers: het antwoord krijgt niet meer cijfers dan de minst nauwkeurige meting; noteer bij schatten eerst de orde van grootte.

Informatievaardigheid: controleer bron, auteur, datum en of de bron primair of secundair is; een .com- of commerciële bron is niet automatisch betrouwbaar.

Diagrammen: lijndiagram bij continue grootheden, staafdiagram bij categorieën, cirkeldiagram bij percentages van een geheel; altijd assen met grootheid en eenheid benoemen.

Vertering: mond (speekselamylase zet zetmeel om in maltose) → slokdarm (peristaltiek) → maag (HCl, pH ≈ 2, pepsinogeen → pepsine voor eiwitten) → twaalfvingerige darm (gal emulgeert vetten, alvleessap met lipase, amylase, trypsine) → dunne darm (vertering en opname via darmvlokken) → dikke darm (water en zouten).

Verteringsenzymen werken specifiek en zijn pH-afhankelijk: amylase werkt basisch/neutraal, pepsine zuur, lipase en trypsine in de dunne darm bij pH ≈ 8.

Gal bevat geen enzymen; gal verdeelt vet in kleine druppeltjes (emulgeren) waardoor lipase een groter oppervlak krijgt.

Ademhaling: inademen door samentrekken van middenrif en tussenribspieren → longinhoud groter, druk lager, lucht stroomt naar binnen; uitademen is vooral ontspannen.

Gaswisseling in longblaasjes: zuurstof diffundeert naar het bloed, koolstofdioxide naar de longblaasjes; grote oppervlakte, dunne wand en vochtig milieu maken dit mogelijk.

Bloedsomloop: kleine circulatie hart → longen → hart, grote circulatie hart → lichaam → hart; slagaders voeren bloed van het hart af, aders naar het hart toe, haarvaten wisselen stoffen uit.

Hart: boezems ontvangen bloed, kamers pompen; de linkerharthelft heeft een dikkere wand omdat die het bloed door het hele lichaam pompt; kleppen voorkomen terugstromen.

Afweer: aspecifieke afweer (huid, slijmvliezen, maagzuur, fagocyten) werkt altijd en overal; specifieke afweer met antistoffen van lymfocyten is gericht tegen één antigen.

Voeding: energiebehoefte hangt af van leeftijd, geslacht, lichaamsgrootte en activiteit; voedingsvezels zijn geen brandstof maar bevorderen de darmperistaltiek.

Ecosysteem = levensgemeenschap (alle populaties) + biotoop (abiotische factoren); populatie = individuen van één soort in een gebied.

Voedselketen: producent (plant, fotosynthese) → consument 1e orde (planteneter) → consument 2e orde (vleeseter) → reducent (bacteriën, schimmels); pijlen wijzen in de richting van de energiestroom.

Energiepiramide: per schakel gaat ongeveer 90% van de energie verloren als warmte en via uitscheiding; daarom zijn er zelden meer dan vier of vijf schakels.

Koolstofkringloop: fotosynthese legt CO₂ vast, verbranding en afbraak door reducenten geven CO₂ vrij; verbranding van fossiele brandstoffen voegt extra CO₂ toe.

Stikstofkringloop: stikstoffixatie door wortelknolletjesbacteriën en bliksem, nitrificatie, opname door planten, afbraak door reducenten, denitrificatie naar N₂.

Waterkringloop: verdamping, condensatie, neerslag, afstroming en infiltratie; grondwater wordt traag aangevuld, dus overmatig gebruik leidt tot verdroging.

Duurzaamheid: hernieuwbare bronnen (zon, wind, water, biomassa) raken niet uitgeput; fossiele brandstoffen wel; afval scheiden en hergebruiken bespaart grondstoffen.

Milieuproblemen: broeikaseffect (CO₂, methaan), verzuring (SO₂, NOx), eutrofiëring (fosfaat en nitraat → algenbloei → zuurstofloosheid), fijnstof en zwerfafval.

Biodiversiteit neemt af door habitatverlies, versnippering, vervuiling en exoten; herstel vraagt om verbindende groene zones en minder uitstoot.

Bloemonderdelen: kelkbladeren, kroonbladeren, meeldraden (helmknop met stuifmeel) en stamper (stempel, stijl, vruchtbeginsel met zaadknoppen).

Bestuiving = stuifmeel op de stempel; bevruchting = versmelting van kern van stuifmeelbuis met eicel; uit het vruchtbeginsel groeit de vrucht, uit de zaadknop het zaad.

Windbloemen: kleine onopvallende bloemen, veel stuifmeel, grote veerachtige stempels; insectenbloemen: opvallende kleur, geur, nectar, kleverig stuifmeel.

Zaadkieming: water, zuurstof en een geschikte temperatuur zijn nodig; licht is voor de meeste zaden niet nodig, reservevoedsel in de zaadlobben voedt de kiem.

Voortplanting bij dieren: inwendige of uitwendige bevruchting, eierleggend of levendbarend; meer nakomelingen bij weinig broedzorg, minder bij veel broedzorg.

Erfelijkheid: genen liggen op chromosomen in paren; een dominant allel komt tot uiting bij AA en Aa, een recessief allel alleen bij aa; genotype bepaalt fenotype samen met het milieu.

Kruisingsschema: bij Aa × Aa ontstaat 25% AA, 50% Aa, 25% aa, dus 75% dominant en 25% recessief fenotype; geslacht bij de mens: XX = meisje, XY = jongen.

Evolutie: variatie binnen een populatie, selectiedruk door de omgeving, overleving en voortplanting van de best aangepaste individuen, erfelijke eigenschappen nemen toe in frequentie.

Ordening: rijk → stam → klasse → orde → familie → geslacht → soort; organismen van dezelfde soort kunnen samen vruchtbare nakomelingen krijgen; binominale naam: geslacht + soortaanduiding.

Stofeigenschappen: dichtheid, smeltpunt, kookpunt, oplosbaarheid, kleur, geur, brandbaarheid, elektrische geleidbaarheid; alleen stofeigenschappen gebruik je om een stof te identificeren.

Dichtheid ρ = m / V in kg/m³ of g/cm³; water heeft 1,0 g/cm³ = 1000 kg/m³; een stof met grotere dichtheid dan water zinkt.

Fasen en overgangen: vast → vloeibaar smelten, vloeibaar → gas verdampen/koken, gas → vloeibaar condenseren, vloeibaar → vast stollen, vast → gas sublimeren.

Scheidingsmethoden op basis van verschil in eigenschap: filtreren (deeltjesgrootte), decanteren (dichtheid, bezinken), centrifugeren (dichtheid), destilleren (kookpunt), extraheren (oplosbaarheid), adsorberen (hechting aan oppervlak), indampen (kookpunt).

Zuivere stof heeft een scherp smeltpunt en kookpunt; een mengsel smelt en kookt over een traject; een oplossing is helder, een suspensie is troebel en bezinkt.

Massabehoud bij ontleden en verbranden: de massa van de beginstoffen is gelijk aan de massa van de reactieproducten; bij verbranden komt CO₂ en water vrij als er C en H in de stof zitten.

Energieomzetting: zonnecel (stralingsenergie → elektrische energie), dynamo (bewegingsenergie → elektrische energie), motor (chemische energie → beweging), lamp (elektrisch → straling en warmte).

Rendement η = nuttige energie / totale energie × 100%; een gloeilamp zet maar ongeveer 5% om in licht, een spaarlamp veel meer.

Energie blijft behouden maar wordt bij elke omzetting deels warmte met lagere temperatuur; dat verklaart waarom rendement altijd kleiner is dan 100%.

Kracht F in newton (N) is een vector: grootte, richting en aangrijpingspunt; zwaartekracht Fz = m · g met g ≈ 9,8 N/kg op aarde.

Soorten krachten: zwaartekracht, normaalkracht, spierkracht, veerkracht, wrijvingskracht, magnetische kracht; teken krachten als pijlen vanuit het aangrijpingspunt.

Bij constante snelheid is de nettokracht nul: voortstuwende kracht en wrijving zijn even groot; bij versnellen is de nettokracht in de bewegingsrichting.

Snelheid v = s / t in m/s; 1 m/s = 3,6 km/h; gemiddelde snelheid = totale afstand / totale tijd, ook bij wisselende snelheid.

Versnelling a = Δv / Δt in m/s²; in een v,t-diagram is de oppervlakte onder de grafiek de afgelegde afstand.

Hefboom: evenwicht als F₁ · d₁ = F₂ · d₂, waarbij d de afstand van de kracht tot het draaipunt is; een grotere arm geeft een kleinere kracht.

Katrol en takel: een vaste katrol verandert alleen de richting van de kracht, een losse katrol halveert de benodigde kracht maar verdubbelt de touwlengte.

Druk p = F / A in pascal (Pa = N/m²); kleine oppervlakte geeft grote druk (scherp mes), grote oppervlakte spreidt de kracht (sneeuwschaats).

Vloeistofdruk neemt toe met diepte: p = ρ · g · h; in een verbonden vat staat de vloeistof in beide buizen even hoog.

Stroomsterkte I in ampère (A) is de lading die per seconde door een doorsnede gaat: I = Q / t; spanning U in volt (V) is de energie per lading.

In een serieschakeling is de stroom overal gelijk, verdeelt de spanning zich (U_tot = U₁ + U₂ + …) en geldt R_tot = R₁ + R₂ + …

In een parallelschakeling is de spanning over elke tak gelijk, verdeelt de stroom zich (I_tot = I₁ + I₂ + …) en is R_tot kleiner dan de kleinste weerstand.

De wet van Ohm: U = I · R, dus R = U / I; een weerstand van 1 Ω geeft bij 1 V een stroom van 1 A.

Vermogen P = U · I in watt; energie E = P · t in joule (of kWh bij t in uur en P in kW); 1 kWh = 3,6 · 10⁶ J.

Een ampèremeter staat in serie met het onderdeel, een voltmeter staat parallel erover; een ideale ampèremeter heeft bijna 0 Ω, een ideale voltmeter bijna oneindig veel Ω.

Geleiders: metalen en grafiet; isolatoren: plastic, glas, rubber, droog hout; een gesloten stroomkring met bron en verbruiker is nodig voor stroom.

Magneet: noordpool en zuidpool trekken elkaar aan, gelijke polen stoten af; veldlijnen lopen buiten de magneet van noord naar zuid.

Een stroomvoerende draad heeft een magnetisch veld; een spoel met ijzerkern is een elektromagneet, sterker bij meer windingen, grotere stroom en een ijzeren kern; een relais gebruikt dit om een ander circuit te schakelen.