VMBO GL/TL Nask II key terms

Een precieze vraag die je met een experiment of meting wilt beantwoorden. Hij noemt wat je onderzoekt en vaak ook welke factor je vergelijkt, zodat je resultaten echt iets zeggen over die vraag.

Een voorspelling of verwachting die je vooraf opschrijft op basis van wat je al weet. Je toetst haar met je metingen: klopt ze wel of niet, en waarom denk je dat?

De factor die de onderzoeker zelf kiest en verandert, bijvoorbeeld de temperatuur of de hoeveelheid licht. Alle andere factoren houd je zoveel mogelijk gelijk om een eerlijke vergelijking te maken.

De factor die je meet en die kan veranderen als gevolg van je ingreep, zoals de groeisnelheid of de hartslag. Je noteert haar in een tabel of grafiek om het effect zichtbaar te maken.

Een groep of situatie waarbij je de onderzochte factor niet toepast, zodat je kunt vergelijken. Zonder deze groep weet je niet of een verschil door jouw ingreep komt of toch vanzelf was gebeurd.

Een korte uitspraak die je trekt uit je resultaten en die antwoord geeft op de onderzoeksvraag. Je zegt ook of je hypothese klopte en noemt eventueel een verklaring voor wat je zag.

De mate waarin je metingen bij herhaling ongeveer hetzelfde resultaat geven. Meer metingen, een grotere groep of zorgvuldig werken met dezelfde methode verhoogt de betrouwbaarheid van je uitkomst.

De som van alle meetwaarden gedeeld door het aantal waarden. Met dit getal vat je een reeks metingen samen, maar je moet ook naar de spreiding kijken om te zien hoe betrouwbaar het is.

Een eigenschap die je kunt meten of berekenen, zoals lengte, massa, tijd, temperatuur of snelheid. Bij elke grootheid hoort een eenheid, bijvoorbeeld meter, kilogram of seconde.

De afgesproken maat waarin je een grootheid uitdrukt, zoals m, kg, s of °C. Zonder eenheid zegt een getal weinig; bij rekenen reken je eerst alles om naar dezelfde eenheid.

Een waarde in een andere eenheid uitdrukken met een vaste factor, bijvoorbeeld 1 km = 1000 m of 1 uur = 3600 s. Dit doe je voordat je gaat rekenen, anders klopt je antwoord niet.

Het afbreken van voedsel in kleine stukjes en in opneembare stoffen, zoals glucose en aminozuren. Dit gebeurt door kauwen en door verteringssappen met enzymen in het verteringskanaal.

Een eiwit dat een reactie in je lichaam sneller laat verlopen, bijvoorbeeld het afbreken van zetmeel of vet. Elk enzym werkt meestal maar bij één soort stof en bij een bepaalde temperatuur en zuurgraad.

Kleine uitstulpingen in de wand van de dunne darm die het oppervlak sterk vergroten. Hierdoor kunnen voedingsstoffen snel in het bloed worden opgenomen.

Het vloeibare deel van het bloed waarin onder andere voedingsstoffen, afvalstoffen en eiwitten zijn opgelost. Bloedcellen en bloedplaatjes zweven in dit plasma rond.

Een cel in het bloed zonder kern, gevuld met hemoglobine dat zuurstof bindt. In de longen neemt deze cel zuurstof op en in weefsels geeft hij het weer af.

Een klein holletje in de long met een heel dunne wand en omgeven door bloedvaatjes. Hier wisselt zuurstof uit de lucht naar het bloed en gaat koolstofdioxide terug naar de lucht.

Een eiwit dat je lichaam maakt om een bepaalde ziekteverwekker of lichaamsvreemde stof onschadelijk te maken. Elke antistof past op één specifieke indringer, zoals een sleutel op een slot.

Het toedienen van een verzwakte of onschadelijke vorm van een ziekteverwekker, zodat je afweer antistoffen leert maken. Zo ben je beschermd voordat je de echte ziekte tegenkomt.

Een cel in het bloed die lichaamsvreemde stoffen en ziekteverwekkers herkent en bestrijdt. Sommige soorten maken antistoffen, andere vangen indringers in en breken ze af.

Een reactie waarbij een brandstof met zuurstof reageert en energie vrijkomt, bijvoorbeeld in je cellen met glucose. Daarbij ontstaan koolstofdioxide en water, en komt energie voor het lichaam vrij.

Een reeks organismen waarin elk organisme het vorige opeet, bijvoorbeeld gras, konijn en vos. De pijl wijst naar deeter, dus naar de richting waarin de energie en stoffen doorstromen.

Een organisme dat met fotosynthese zelf voedsel maakt uit koolstofdioxide en water, zoals een plant of alg. Producenten vormen het begin van vrijwel elke voedselketen en leveren zuurstof.

Een organisme dat geen eigen voedsel maakt en dus andere organismen opeet. Planteneters, vleeseters en alleseters zijn allemaal consumenten, net als de mens.

Een organisme, meestal een schimmel of bacterie, dat dode resten van planten en dieren afbreekt. Daarbij komen mineralen vrij die planten weer kunnen gebruiken, zodat kringlopen rondgaan.

Het proces waarbij groene planten met behulp van licht, water en koolstofdioxide glucose en zuurstof maken. Dit gebeurt in bladgroenkorrels en legt energie vast in de glucose.

De rondgang van koolstof door de natuur: planten nemen koolstofdioxide op, dieren en reducenten geven het weer af door verbranding en afbraak. Zo blijft de hoeveelheid koolstof in het systeem ongeveer gelijk.

Omgaan met grondstoffen en energie zodat er ook voor later genoeg overblijft en het milieu zo weinig mogelijk wordt belast. Hergebruiken, besparen en kiezen voor hernieuwbare energie horen daarbij.

Het opnieuw gebruiken van afgedankte materialen als grondstof, bijvoorbeeld oud papier tot nieuw papier verwerken. Hierdoor is minder nieuwe grondstof en energie nodig en komt er minder afval.

Het doorgeven van eigenschappen van ouders aan nakomelingen via genen in chromosomen. Bij geslachtelijke voortplanting krijgt een kind van elke ouder de helft van de erfelijke informatie.

Een lang, opgerold molecuul DNA met daarop veel genen. In een menselijke lichaamscel zitten 46 chromosomen, in 23 paren, en geslachtscellen hebben er 23.

Een eigenschap of genvariant die zich in het uiterlijk al laat zien als er maar één exemplaar aanwezig is. Het tegenovergestelde heet recessief; dat zie je alleen als beide exemplaren recessief zijn.

De verandering van soorten over veel generaties heen. Individuen met eigenschappen die goed passen bij hun omgeving krijgen meer nakomelingen, waardoor die eigenschappen vaker voorkomen.

Het mechanisme waarbij organismen die beter zijn aangepast aan hun omgeving meer overlevingskans en nakomelingen hebben. Daardoor verschuiven de eigenschappen van een populatie langzaam in die gunstige richting.

Een kenmerk waaraan je een stof herkent, zoals kleur, dichtheid, smeltpunt, kookpunt of oplosbaarheid. Deze eigenschappen gebruik je om stoffen van elkaar te onderscheiden en te scheiden.

De massa van een stof per volume-eenheid, berekend als massa gedeeld door volume. Je gebruikt haar om te voorspellen of iets blijft drijven of zinkt en om stoffen te herkennen.

Een techniek om een mengsel in zuivere stoffen te splitsen, zoals filtreren, bezinken, destilleren of extraheren. Je kiest de methode op basis van een verschil in eigenschap tussen de stoffen.

Een scheidingsmethode waarbij je een mengsel verwarmt, de damp opvangt en weer laat afkoelen. Zo scheid je stoffen met een verschillend kookpunt, bijvoorbeeld alcohol uit water.

Het veranderen van de ene vorm van energie in de andere, bijvoorbeeld elektrische energie in licht en warmte in een lamp. Bij elke omzetting ontstaat meestal ook warmte, die vaak verloren gaat.

Het deel van de toegevoerde energie dat nuttig wordt gebruikt, uitgedrukt in procenten. Een spaarlamp met hoog rendement maakt meer licht en minder warmte dan een oude gloeilamp.

Een duw of trek die de beweging of vorm van een voorwerp kan veranderen, gemeten in newton. Krachten hebben een grootte, een richting en een aangrijpingspunt.

De afstand die een voorwerp per tijdsduur aflegt, berekend als afstand gedeeld door tijd. Je drukt haar uit in meter per seconde of kilometer per uur en rekent eerst de eenheden om.

Een stijf voorwerp dat om een draaipunt kan draaien, zoals een wip of een kruiwagen. In evenwicht geldt: kracht maal arm links is gelijk aan kracht maal arm rechts.

De kracht die op een oppervlak werkt, gedeeld door de oppervlakte, gemeten in pascal. Een scherp mes heeft een kleine oppervlakte en dus hoge druk, waardoor het makkelijk snijdt.

Of een voorwerp in een vloeistof zinkt of blijft drijven, hangt af van de dichtheid ten opzichte van de vloeistof. Is de dichtheid groter dan die van water, dan zinkt het voorwerp.

Een gesloten route waarin elektrische stroom van de spanningsbron via draden en onderdelen terug naar de bron loopt. Is de kring onderbroken, dan loopt er geen stroom en werkt niets.

De elektrische energie per lading die een spanningsbron levert, gemeten in volt. De spanning bepaalt samen met de weerstand hoe groot de stroom in een kring wordt.

De mate waarin een onderdeel de stroom tegenhoudt, gemeten in ohm. Een grotere weerstand bij dezelfde spanning geeft een kleinere stroom.

Het verschijnsel dat magneten krachten uitoefenen op ijzer, nikkel en kobalt en op andere magneten. Rond een stroomvoerende draad ontstaat ook een magnetisch veld, wat een elektromagneet mogelijk maakt.