Mens en gezondheid: voeding, vertering, ademhaling, bloed en afweer
Mens en gezondheid gaat over hoe het lichaam voedingsstoffen opneemt, zuurstof gebruikt, stoffen vervoert en zich verdedigt. Het examen vraagt vooral naar verbanden: waarom darmvlokken het oppervlak vergroten, hoe diffusie in longblaasjes werkt en welke bloedcellen welke taak hebben.
Voeding en vertering
Voedingsstoffen: koolhydraten en vetten leveren energie; eiwitten zijn bouwstoffen; vitaminen en mineralen beschermen; water en vezels zijn nodig zonder energie. Energiegehalte in kJ per gram: koolhydraten 17, eiwitten 17, vetten 38 (afgerond). Vertering is mechanisch (kauwen, maagkneden) en chemisch (enzymen). Speekselamylase breekt zetmeel; maagzuur doodt bacteriën en activeert pepsinogeen; gal emulgeert vetten; alvleesklier- en darmsap verteren eiwitten, vetten en koolhydraten. Opname gebeurt vooral in de dunne darm via darmvlokken: groot oppervlak, dunne wand, veel bloedvaten. De dikke darm onttrekt water.
Ademhaling
Luchtweg: neus, luchtpijp, bronchiën, longblaasjes. Gaswisseling door diffusie: O2 van longblaasje naar bloed, CO2 van bloed naar longblaasje. Longblaasjes hebben een groot oppervlak, dunne wand en vochtig milieu. Ademhalen: middenrif en tussenribspieren; inademen betekent borstholte groter, druk lager. Cellulaire ademhaling: glucose + zuurstof -> koolstofdioxide + water + energie.
Bloed en bloedsomloop
Bloed: plasma (vervoer), rode bloedcellen (hemoglobine, zuurstof), witte bloedcellen (afweer), bloedplaatjes (stolling). Dubbele bloedsomloop: hart, longen, hart, lichaam. Hart: boezems, kamers, kleppen; linkerhelft dikker. Slagaders voeren bloed van het hart af; aders naar het hart toe; haarvaten wisselen stoffen uit.
Afweer
Eerste lijn: huid en slijmvliezen. Tweede lijn: ontsteking, koorts, fagocyten. Derde lijn: antistoffen van lymfocyten, specifiek; geheugencellen na infectie of vaccinatie. Allergie is een overdreven afweerreactie.
Werkvoorbeeld
Een maaltijd bevat 60 g koolhydraten, 20 g eiwit en 10 g vet. Energie = 60×17 + 20×17 + 10×38 = 1020 + 340 + 380 = 1740 kJ. Vet levert per gram het meeste; de berekening is een schatting, want vezels en alcohol tellen niet mee.
Valkuilen
Je zegt dat de maag het meeste water opneemt; dat doet vooral de dunne darm. Je haalt slagaders en aders door elkaar: de longslagader voert zuurstofarm bloed van het hart naar de longen. Je denkt dat vertering in de mond al eiwitten afbreekt; speekselamylase werkt op zetmeel. Je vergeet dat diffusie geen pomp nodig heeft.