Mens en milieu: ecologie, ecosystemen, kringlopen en duurzaamheid
Mens en milieu onderzoekt hoe organismen van elkaar en van hun omgeving afhankelijk zijn, hoe stoffen kringlopen en welke invloed de mens heeft. Het examen vraagt vaak om een voedselweb te lezen, een populatieverandering te verklaren of een milieuprobleem te koppelen aan de oorzaak.
Ecologie
Abiotische factoren: licht, temperatuur, water, bodem, zuurgraad. Biotische factoren: soortgenoten, predatoren, voedsel, concurrenten. Een populatie bestaat uit individuen van één soort in een gebied; een levensgemeenschap uit alle populaties; een ecosysteem uit de levensgemeenschap plus de abiotische factoren. Producenten leggen energie vast via fotosynthese; consumenten eten; reducenten breken dood organisch materiaal af. In een voedselweb wijzen pijlen in de richting van de energiestroom: van gegeten naar eter.
Kringlopen
Koolstofkringloop: fotosynthese haalt CO2 uit de lucht; ademhaling, verbranding en afbraak brengen CO2 terug. Stikstofkringloop: bacteriën binden stikstof, andere maken nitraat of stikstofgas. Waterkringloop: verdamping, condensatie, neerslag, afstroming. Stoffen worden hergebruikt; energie stroomt eenmalig en verlaat het ecosysteem als warmte.
Milieu en duurzaamheid
Versterkt broeikaseffect door CO2, methaan en lachgas. Eutrofiëring: te veel nitraat of fosfaat leidt tot algenbloei en zuurstoftekort. Verzuring door SO2 en NOx. Afval scheiden, hergebruiken, energie besparen, duurzame bronnen gebruiken en biodiversiteit beschermen zijn manieren om duurzaam te handelen.
Werkvoorbeeld
In een voedselketen heeft gras 50 000 kJ. Bij elke stap gaat ongeveer 90% als warmte en afval verloren; 10% wordt vastgelegd. Gras naar konijn: 5 000 kJ; konijn naar vos: 500 kJ. Een vos die 800 kJ nodig heeft, kan dus niet alleen van deze keten leven; hij heeft een groter gebied of meer prooien nodig.
Valkuilen
Je leest een voedselweb verkeerd: de pijl gaat van bron naar verbruiker. Je noemt reducenten producenten. Je verwart eutrofiëring met verzuring. Je zegt dat energie wordt gerecycled; in een ecosysteem wordt energie omgezet en verlaat het systeem als warmte, terwijl stoffen wel worden hergebruikt.