Planten en dieren: voortplanting, erfelijkheid, evolutie en ordening
Planten en dieren behandelt hoe organismen zich voortplanten, hoe eigenschappen worden doorgegeven en hoe soorten veranderen en worden ingedeeld. Het examen combineert vaak een kruisingsschema met erfelijkheid en vraagt daarna naar natuurlijke selectie of ordening.
Voortplanting bij planten
Bloem: kelkbladen, kroonbladen, meeldraden (helmknop en helmdraad), stamper (stempel, stijl, vruchtbeginsel). Bestuiving is stuifmeel op de stempel; bevruchting is versmelting van de kern van de stuifmeelbuis met de eicel. Na bevruchting wordt het zaadbeginsel een zaad en het vruchtbeginsel een vrucht. Windbloemen zijn klein en onopvallend met veel stuifmeel; insectenbloemen zijn opvallend en hebben nectar.
Voortplanting bij dieren
Geslachtelijke voortplanting: zaadcel + eicel -> zygote. Inwendige bevruchting bij zoogdieren en vogels; uitwendige bij vissen en amfibieën. Ongeslachtelijk: celdeling, stekken, knollen; nakomelingen zijn genetisch gelijk. Bij de mens spelen menstruatiecyclus, hormonen, placenta en navelstreng een rol.
Erfelijkheid
DNA zit in chromosomen; een gen is een stukje DNA voor een eigenschap; een allel is een variant. Genotype is de combinatie van allelen; fenotype is de zichtbare eigenschap (genotype plus milieu). Een dominant allel (hoofdletter) overheerst; recessief komt alleen tot uiting bij homozygoot recessief. Een monohybride kruising zet je in een vierkant van Punnett. Geslacht: XX vrouw, XY man.
Evolutie en ordening
Variatie ontstaat door mutaties en geslachtelijke voortplanting. Natuurlijke selectie: individuen met gunstige eigenschappen overleven en planten zich vaker voort. Fossielen en verwantschap ondersteunen evolutie. Ordening: rijken, soorten met een tweeledige naam (geslacht plus soortaanduiding) en determineertabellen met kenmerken.
Werkvoorbeeld
Kruising Aa × Aa. Geslachtscellen: A of a. Vierkant: AA, Aa, Aa, aa. Bij volledig dominante A is het fenotype 3/4 dominant en 1/4 recessief; de genotypeverhouding is 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Let op: 3:1 geldt per geboorte als kans, niet dat er bij vier kinderen precies één aa is.
Valkuilen
Je verwart dominant met meest voorkomend. Je vult bij een kruising de oudergenotypen in de verkeerde vakjes. Je denkt dat verworven eigenschappen zoals een tatoeage worden doorgegeven. Je haalt bestuiving en bevruchting door elkaar.