Nederlands HAVO cheat sheet

Hoofdgedachte: de bewering die de hele tekst schraagt; vaak in inleiding of slot, maar nooit automatisch de eerste zin.

Functie van de inleiding: aanleiding, actualiteit, vraagstelling, standpunt of probleemintroductie; benoem altijd welke functie de auteur kiest.

Vaste tekststructuren: probleem-oplossing, verschijnsel-verklaring, bewering-argumentatie, overeenkomst-verschil, verleden-heden-toekomst, vraag-antwoord.

Alineaverbanden herkennen aan signaalwoorden: oorzaak (doordat, daardoor), tegenstelling (maar, echter), opsomming (ten eerste, bovendien), voorbeeld (zoals, bijvoorbeeld).

Zakelijke tekst: objectief, informatief, gericht op overdracht; beschouwende tekst: meerdere visies afwegend zonder expliciet eindstandpunt; betogende tekst: één verdedigd standpunt.

Functiewoorden voor zinnen: constatering, aanbeveling, weerlegging, nuancering, conclusie, samenvatting, relativering.

Kernzinnen staan dikwijls eerste of laatste zin van een alinea; tussenkopjes en vetgedrukte tekst geven de tekststructuur aan.

Bij vraag naar functie van een voorbeeld: onderscheid tussen verduidelijking van een abstract begrip en bewijsvoering voor een standpunt.

Betoog: één expliciet standpunt in de inleiding en herhaald in het slot; elke kernalinea levert één argument met voorbeeld of onderbouwing.

Beschouwing: meerdere invalshoeken of visies afwegen; eindig met een afweging of open vraag, niet met een dwingend standpunt.

Opbouw: titel, inleiding met aanleiding en vraag- of stellingname, middenstuk met kernalinea's, slot met conclusie of afweging.

Kernalinea-opbouw: argumentatieve kernzin vooraan, daarna uitleg en concreet voorbeeld, slotzin die terugkoppelt naar het standpunt.

Argumentatietypen in eigen tekst: feitelijk argument (controleerbaar), ervaringsargument (voorbeeld), autoriteitsargument (deskundige), moreel of waardeargument.

Weerlegging: benoem het tegenargument in zijn sterkste vorm en ontkracht het met een tegenargument of nuancering; dit verhoogt de overtuigingskracht.

Doelgroep en register: gebruik 'je' bij een breed publiek, 'u' bij formele instanties, en vermijd spreektaal, afkortingen en overdreven stelligheid zonder onderbouwing.

Woordenaantal en conventies: houd je aan het opgegeven aantal woorden, tel alleen de lopende tekst en gebruik alinea's van vier tot acht zinnen.

Slotformule: bij een betoog een herhaald standpunt plus eventuele aanbeveling; bij een beschouwing een samenvattende afweging zonder nieuwe argumenten.

Argumentatieschema's: oorzaak-gevolg, kenmerk-eigenschap, autoriteit, voorbeeld, vergelijking, doel-middel; benoem het schema bij elke analyse.

Soorten argumenten: feitelijk, waarderend, vermoeden; een vermoeden is zwakker dan een feitelijk argument en vraagt extra onderbouwing.

Verband tussen standpunt en argument: enkelvoudig (één argument), meervoudig (meerdere onafhankelijke argumenten), nevenschikkend (elkaar versterkend), onderschikkend (argument ondersteunt ander argument).

Verborgen aanname: de niet-uitgesproken premisse die nodig is om het argument het standpunt te laten ondersteunen; formuleer die expliciet.

Drogredenen: overhaaste generalisatie, cirkelredenering, persoonlijke aanval (ad hominem), beroep op autoriteit zonder deskundigheid, vals dilemma, hellend vlak, stroman.

Kritische vragen per schema: is het voorbeeld representatief, is de autoriteit ter zake kundig, is de oorzaak aantoonbaar en niet slechts correlatie?

Weerleggen versus ontkrachten: ontkrachten richt zich op het argument, weerleggen op het standpunt; onderscheid beide bij analysevragen.

Toetsingsvragen bij cijfers: wie heeft het onderzoek uitgevoerd, hoe groot is de steekproef, is de bron onafhankelijk en dateert de informatie nog?

Werkwoordspelling: stam = infinitief min -en; bij 'jij/hij/zij' stam+t, maar bij inversie ('word jij') vervalt de -t.

Voltooid deelwoord: verlengproef of 't kofschip-x; onvoltooid verleden tijd van sterke werkwoorden volgens klankverandering (liep, schreef).

Engelse werkwoorden: verledentijd met -de of -te volgens 't kofschip (deletete, faxte, timede); voltooid deelwoord met ge- (gedownload, gedeletet).

Tussenletters in samenstellingen: -en- als het eerste deel een zelfstandig naamwoord met meervoud op -en is (pannenkoek), -e- bij woorden met meervoud op -s of geen meervoud (groenteboer, rodekool).

Aaneenschrijven: samenstellingen en afleidingen aan elkaar (langeafstandsloopster, niet-roker); los bij woordgroepen die geen samenstelling zijn (ten eerste, op tijd).

Congruentie: onderwerp en persoonsvorm in getal overeenkomen; let op collectief enkelvoud (het bestuur besluit) en op samentrekkingen.

Foutieve samentrekking: weglaten van een woorddeel dat grammaticaal of qua betekenis niet gelijk is (hij kocht een fiets en ging naar huis).

Verwijswoorden: 'die' bij de-woorden, 'dat' bij het-woorden; 'hen' als lijdend of meewerkend voorwerp, 'hun' als bezittelijk of meewerkend voorwerp zonder voorzetsel.

Stijl: vermijd tangconstructies, overbodige woorden, naamwoordstijl (het uitvoeren van) en dubbele ontkenningen.

Genre-indeling: epiek (roman, verhaal, novelle), lyriek (gedicht), dramatiek (toneel); onderscheid daarnaast fictie en non-fictie.

Verhaalanalyse: vertelperspectief (auctoriaal, personaal, ik-perspectief), verteltijd versus vertelde tijd, chronologie en flashback.

Personages: round versus flat character, karakterontwikkeling, motieven en het thema als abstracte kern van de tekst.

Motief versus thema: een motief is een terugkerend concreet element, het thema is de abstracte levensvraag die de tekst verkent.

Poëzieanalyse: enjambement, rijmschema (gepaard, gekruist, omarmend), metrum en klankherhaling (alliteratie, assonantie).

Interpretatieregels: onderbouw met tekstplaatsen, onderscheid wat de verteller zegt van wat een personage zegt, en houd rekening met ironie.

Historische context: literaire stromingen (romantiek, naturalisme, modernisme) beïnvloeden stijl en thematiek; benoem alleen kenmerken die in de tekst aantoonbaar zijn.

Spanning en opbouw: in medias res, cliffhanger, open versus gesloten einde, en het effect daarvan op de lezer.