Gatentekst: -DI tegenover -mIş, en twee spellingbeslissingen
Je krijgt een gatentekst van 90 woorden: een bericht van Selin aan haar studiegenoot Emre over een gemiste afspraak. Drie gaten, elk met twee opties die allebei een grammaticale zin opleveren, zodat je op betekenis en register moet kiezen en niet op vorm alleen. Gat 1: “Dün Ali’yi aradım ama telefona ... (A bakmadı / B bakmamış).” Gat 2: “... yarın ben de geleceğim” tegenover “... yarın bende geleceğim.” Gat 3: “Sınav için ... çok çalıştım” met A ‘hergün’ en B ‘her gün’. Daarnaast staat één vocabulaire-item: het verschil tussen ‘gerekçe’ en ‘neden’ in de zin “Projenin ... kentsel dönüşüm.” De puntentelling is 3 × 2 punten voor de gaten en 2 punten voor het woordpaar. Je hebt geen woordenboek en de opdracht moet in 8 minuten af.
1. Kies bij gat 1 en leg uit waarom de andere optie in deze context niet past.
Read the worked answer
Keuze: A, bakmadı.
De uitgang -DI geeft informatie die de spreker zelf heeft vastgesteld of waarvan hij het resultaat direct kent. Selin zegt Dün Ali’yi aradım - ze heeft zelf gebeld en dus zelf geconstateerd dat er niet werd opgenomen. -DI is dan de aangewezen vorm.
-mIş markeert daarentegen dat de informatie niet zelf is waargenomen: ‘naar verluidt’, ‘blijkbaar’, of een latere conclusie. Bakmamış zou passen bij: Duydum ki telefona bakmamış (ik hoorde dat hij niet had opgenomen) of bij een verhaal dat je aan een derde doorvertelt. In een eigen belevenis van de ik-persoon klinkt -mIş alsof Selin haar eigen ervaring van afstand bekijkt - mogelijk, maar niet de standaardlezing. Let dus op wíe de bron van de informatie is, niet op de werkwoordstijd alleen.
2. Waarom is ‘bende’ fout en ‘ben de’ goed? Formuleer de regel en geef een tweede voorbeeld.
Read the worked answer
Regel: het voegwoord de/da (‘ook, en’) staat altijd los; het locatieve suffix -de/-da (‘in, bij, op’) staat altijd vast aan het woord.
Ben de geleceğim = ‘ik kom ook’. Bende = ‘bij mij, in mij’ (bijvoorbeeld anahtar bende - de sleutel is bij mij). Wie ‘bende geleceğim’ schrijft, zegt letterlijk zoiets als ‘bij mij zal komen’, wat geen betekenis heeft. Een apostrof helpt hier niet: na een gewoon voornaamwoord schrijf je het voegwoord gewoon los.
Tweede voorbeeld: Ali de geldi (Ali kwam ook) tegenover Ali’de (bij Ali). Let daarbij op klinkerharmonie van het voegwoord: ben de, sen de, o da, biz de.
3. Wat kies je bij gat 3 en bij het woordpaar, en waarom is dit geen detailkwestie?
Read the worked answer
Gat 3: B, ‘her gün’ (los). Net als her şey en her zaman wordt her los geschreven van het zelfstandig naamwoord. Hergün is een veelgemaakte fout, ook onder moedertaalsprekers, maar telt in het examen als spelfout. Omdat spelling hier 8 van de 20 punten vertegenwoordigt, is één aaneengeschreven woord geen detail.
Woordpaar: gerekçe. Gerekçe is de reden die als rechtvaardiging wordt aangevoerd, vaak formeel en in ambtelijk taalgebruik (‘de opgegeven grond’). Neden is de neutrale vraag naar oorzaak (‘waarom, oorzaak’). In Projenin gerekçesi kentsel dönüşüm noem je de officiële rechtvaardiging van het project; nedeni zou ook kunnen, maar verliest de connotatie ‘aangevoerde grond’. Kies bij formele, institutionele contexten voor gerekçe en bij gewone vragen naar oorzaak voor neden of sebep.