-miş mi, -di mi? Tanıklık ve kaynak seçimi
Zeynep, HAVO 5 öğrencisi, Türkçe dersinde Ankara gezisiyle ilgili bir gözlem raporu yazıyor. Raporda şu cümleler var: (1) “Otobüs saat 07.00’de kalktı.” (2) “Müze çok kalabalıkmış.” (3) “Rehber, bize Atatürk’ün doğduğu evi anlattı.” (4) “Dönüşte trafik yüzünden iki saat geç kaldık.” Öğretmen, Zeynep’in (2) numaralı cümleyi kendi gördüğü halde “-miş” ile yazdığını, (4)’te ise “yüzünden” yerine “sayesinde” kullanmak istediğini fark ediyor. Zeynep “-miş”in daha resmî olduğunu düşünüyor; ayrıca “kendi” zamirini “Kendi müzede fotoğraf çektim” şeklinde kullanmış. Sınavda dil bilgisi bölümü 20 soru ve 25 dakika; Zeynep hızlıca “kulağa doğru gelen” seçeneği işaretliyor. Öğretmeni, kaynak ve kanıt ilişkisini soruyor: Bilgiyi kimden duydu, kendisi mi gördü, yoksa çıkarım mı yapıyor? Ayrıca “yüzünden”in olumsuz, “sayesinde”nin olumlu nedene işaret ettiğini hatırlatıyor. Zeynep’in not defterinde “miş = duyulan geçmiş” yazıyor ama o bunu “resmî geçmiş” sanıyor.
1. (2) numaralı cümleyi kaynak-kanıt ilişkisine göre düzelt ve “-di” ile “-miş” arasındaki farkı açıkla.
Read the worked answer
(2) Zeynep müzeyi kendi gördüyse “Müze çok kalabalıktı.” olmalı. “-di” tanık olunan/kesin geçmiş; “-miş” duyulan, sonradan fark edilen veya çıkarılan geçmiş. Zeynep “kalabalıkmış” derse “başkası söyledi” veya “sonradan anladım” anlamı çıkar. “Daha resmî” diye “-miş” seçmek yanıltıcıdır; resmîlik kişi eki ve sözcük seçimiyle ilgilidir, kanıt türüyle değil. Aynı cümlede “çok” abartı değil, gözlem derecesi olabilir. Eğer Zeynep müzeye girmediyse ve kalabalığı rehberden duyduysa “-miş” doğru olur. Bu yüzden önce kaynak belirlenmeli: gördüm → -di, duydum → -miş, sonradan fark ettim → -miş.
2. (4)’te “yüzünden” mi “sayesinde” mi? “Kendi müzede fotoğraf çektim” cümlesini düzelt.
Read the worked answer
(4) Geç kalma olumsuz bir sonuç olduğu için “trafik yüzünden” doğru. “Sayesinde” olumlu, istenen sonuçlarda kullanılır: “Otobüs sayesinde yetiştik.” “Yüzünden” suçlama tonu taşır; nötr bir rapor için “trafik nedeniyle” daha dengeli olabilir. “Kendi müzede fotoğraf çektim” yanlış; “kendi” dönüşlü zamiri kişiyi vurgular, yer belirtmez. Doğrusu “Müzede kendi fotoğrafımı çektim” (kendi fotoğrafım) veya “Müzede fotoğraf çektim”. “Kendi” “müze”ye değil, fotoğrafı çeken kişiye bağlanmalı: “Kendim müzede fotoğraf çektim.”
3. Zeynep “kulağa doğru gelen” seçeneği işaretlemeyi bırakmak için hangi üç soruyu sormalı?
Read the worked answer
- Kaynak ne? Bilgiyi gördüm mü, duydum mu, yoksa tahmin mi ettim? Bu soru “-di/-miş” seçimini belirler.
- Neden-sonuç ilişkisi olumlu mu, olumsuz mu? “Yüzünden” olumsuz, “sayesinde” olumlu; “nedeniyle” nötr.
- Zamir hangi ada bağlanıyor? “Kendi” yanlış yerde kullanılırsa anlam kayar; cümlenin öznesini bul. Ayrıca hız nedeniyle ilk seçeneğe gitmemeli; seçenekleri eleyerek kanıt cümlesini metinde aramalı. Dil bilgisi sorularında “kulağa hoş gelme” değil, anlam ve kaynak ölçüt olmalı.