Odpowiedzialność byłego prezesa zarządu za zobowiązania spółki z art. 299 k.s.h.

Przesłanki z art. 299 § 1 k.s.h. Wierzyciel musi wykazać dwie okoliczności: (1) istnienie zobowiązania wobec spółki, stwierdzonego tytułem wykonawczym, oraz (2) bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce. Obie są spełnione: nakaz zapłaty z 3 lutego 2020 r. oraz postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu bezskuteczności.

Bezskuteczność egzekucji. Postanowienie z 17 listopada 2023 r. jest wystarczające - wierzyciel nie musi ponawiać egzekucji ani wykazywać, że bezskuteczna byłaby już wcześniej. Bezskuteczność ocenia się na moment orzekania; jeżeli spółka nie ma majątku, przesłanka jest spełniona. Sama bezskuteczność nie musi być „całkowita” - wystarczy, że egzekucja nie doprowadziła do zaspokojenia.

Odpowiedzialność byłego członka zarządu. Zgodnie z art. 299 § 3 k.s.h. przepisy § 1 i 2 stosuje się do byłego członka zarządu, ale tylko za zobowiązania powstałe w czasie pełnienia przez niego funkcji. Faktura z 12 kwietnia 2019 r. i termin płatności 12 maja 2019 r. mieszczą się w okresie, gdy Piotr M. był prezesem (do 30 września 2020 r.). Przesłanka jest spełniona.

Ciężar dowodu - kluczowa kwestia. Metalex nie musi wykazywać winy członka zarządu ani związku przyczynowego. To pozwany musi wykazać jedną z trzech okoliczności egzoneracyjnych z art. 299 § 2 k.s.h.: (1) że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegawcze, (2) że niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy, (3) że wierzyciel nie poniósł szkody. Ciężar dowodu spoczywa na pozwanym - to klasyczne odwrócenie ciężaru dowodu.

Argument (a) - nie działa. „Właściwy czas” na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości ocenia się obiektywnie. Zgodnie z art. 10 i art. 11 Prawa upadłościowego dłużnik jest obowiązany zgłosić wniosek w ciągu 30 dni od powstania stanu niewypłacalności, a stan niewypłacalności polega na utracie zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (domniemywa się ją przy opóźnieniu przekraczającym trzy miesiące). Spółka zaprzestała płatności w połowie 2019 r., więc stan niewypłacalności powstał najpóźniej jesienią 2019 r., a wniosek złożono 12 lutego 2021 r. - ponad rok po terminie. Subiektywna nieświadomość członka zarządu nie zwalnia: od członka zarządu wymaga się należytej staranności (art. 293 k.s.h.), a brak wiedzy o kondycji własnej spółki jest zaniedbaniem.

Argument (b) - nieznacznie osłabia winę, ale nie egzoneruje. Prowadzenie negocjacji inwestorskich nie zastępuje wniosku o upadłość i nie przedłuża „właściwego czasu”, chyba że faktycznie wdrożono postępowanie zapobiegawcze (sanacyjne) - tu tak nie było. Negocjacje bez efektu to okoliczność łagodząca przy ocenie winy, ale nie wystarcza do zwolnienia z odpowiedzialności.

Argument (c) - najsilniejszy, ale bardzo trudny do udowodnienia. Pozwany musi wykazać, że wierzyciel nie poniósł szkody, tzn. że nawet prawidłowo zgłoszony wniosek w 2019 r. nie doprowadziłby do zaspokojenia Metalex. To wymaga wykazania stanu majątku spółki z 2019 r. i realnej symulacji postępowania upadłościowego. Wobec tego, że spółka działała jeszcze w 2019 r., a później majątek zniknął, obrona tym argumentem zwykle nie jest skuteczna.

Wniosek: żaden z argumentów nie daje pewnej egzoneracji, choć (c) w połączeniu z (b) może wpłynąć na wymiar - sąd może miarkować odpowiedzialność, jeśli wierzyciel przyczynił się do zwiększenia szkody.

Właściwy termin - trzy lata. Roszczenie z art. 299 k.s.h. jest roszczeniem związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej wobec przedsiębiorcy, więc podlega trzyletniemu terminowi z art. 118 zdanie pierwsze in fine k.c. (a nie terminowi sześcioletniemu). Ponieważ termin jest dłuższy niż dwa lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 zdanie drugie k.c.).

Początek biegu. Roszczenie materializuje się dopiero z chwilą bezskuteczności egzekucji, bo dopiero wtedy spełniona jest ustawowa przesłanka odpowiedzialności. W orzecznictwie przyjmuje się, że termin przedawnienia biegnie od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia - w praktyce od uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu egzekucji z powodu bezskuteczności. Tutaj jest to 17 listopada 2023 r.

Obliczenie. Trzy lata od 17 listopada 2023 r. upływałyby 17 listopada 2026 r., a wobec art. 118 zdanie drugie k.c. - 31 grudnia 2026 r. Pozew wniesiono 10 marca 2025 r., a więc na długo przed upływem terminu. Zarzut przedawnienia nie jest zasadny.

Ryzyko procesowe. Trzeba liczyć się z próbą forsowania przez pozwanego poglądu, że termin biegnie od wymagalności roszczenia wobec spółki (12 maja 2019 r.) - wtedy roszczenie byłoby przedawnione. Pogląd ten jest jednak odosobniony i sprzeczny z istotą odpowiedzialności z art. 299 k.s.h., bo przesłanka bezskuteczności egzekucji powstaje znacznie później. Warto w pismach procesowych wyraźnie to zaakcentować. Nie przedawnia się natomiast samo roszczenie wobec spółki, stwierdzone prawomocnym nakazem zapłaty (art. 125 § 1 k.c. - dziesięć lat).