Dział spadku z udziałem małoletniej: kurator, zgoda sądu opiekuńczego i przejęcie długu
Po zmarłym w styczniu 2025 r. Janie N., który nie pozostawił testamentu, spadek nabywają: żona Maria (1/4), syn Piotr (3/8) i córka Zofia (3/8), która ma 12 lat. Majątek spadkowy to mieszkanie warte 900 000 zł, na którym ustanowiona jest hipoteka zabezpieczająca kredyt 200 000 zł, oraz działka rekreacyjna warta 150 000 zł. Planowany dział spadku: Maria przejmuje mieszkanie wraz z obowiązkiem spłaty kredytu, Piotr przejmuje działkę i otrzymuje spłatę 168 750 zł, Zofia nie otrzymuje żadnej nieruchomości i ma dostać 318 750 zł. Maria chce wypłacić spłatę Zofii na swój rachunek, argumentując, że „i tak wydaje te pieniądze na córkę”. Piotr zgadza się na wszystko, bo – jak mówi – „lepiej nie drażnić mamy”. Strony chcą podpisać akt jeszcze w tym tygodniu, bez żadnych dodatkowych dokumentów z sądu.
1. Czy notariusz może sporządzić akt działu spadku w takim kształcie i z takim udziałem stron? Wskaż przeszkody i tryb ich usunięcia.
Read the worked answer
Przeszkoda pierwsza – reprezentacja małoletniej. Zofia pozostaje pod władzą rodzicielską Marii, ale Maria jest jednocześnie stroną czynności (przejmuje nieruchomość, zobowiązuje się do spłat). Zgodnie z art. 98 § 2 KRO żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców, chyba że czynność polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka. Dział spadku nie jest bezpłatnym przysporzeniem – Zofia traci udział we własności na rzecz matki. W takiej sytuacji sąd opiekuńczy ustanawia dla dziecka kuratora (art. 99 KRO), który reprezentuje je przy czynności.
Przeszkoda druga – zgoda sądu opiekuńczego. Dział spadku obejmujący zrzeczenie się udziału w nieruchomości i przyjęcie spłaty przekracza zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego. Do ważności takiej czynności potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Zgoda musi być wyrażona przed dokonaniem czynności i obejmować konkretną czynność oraz jej warunki – sąd bada, czy nie doszło do pokrzywdzenia dziecka.
Wniosek. Notariusz nie może sporządzić aktu „w tym tygodniu, bez dokumentów z sądu”. Powinien odmówić do czasu przedstawienia: (a) postanowienia o ustanowieniu kuratora dla Zofii, (b) zgody sądu opiekuńczego na udział w dziale spadku na określonych warunkach, (c) prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Akceptacja udziału kuratora i zgody sądu to warunek ważności, a nie formalność – notariusz powinien pouczyć strony, że akt bez tych elementów byłby wadliwy i narażałby wszystkie strony na długotrwały spór, a notariusza na odpowiedzialność.
2. Maria ma przejąć dług hipoteczny 200 000 zł. Jak ocenić tę część planu działu spadku i jakie pouczenia musi przekazać notariusz?
Read the worked answer
Samo postanowienie w akcie, że Maria „spłaci kredyt”, nie prowadzi do zwolnienia pozostałych spadkobierców z odpowiedzialności wobec banku. Potrzebne jest albo przejęcie długu za zgodą wierzyciela (art. 519 KC), albo zwolnienie dłużników przez wierzyciela, albo – najprościej – pozostawienie odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe (art. 1034 KC i nast.) przy jednoczesnym wewnętrznym rozliczeniu w dziale spadku.
Konsekwencje:
- Bez zgody banku Piotr i Zofia pozostają dłużnikami wobec banku (solidarnie, z ograniczeniami wynikającymi z działu spadku), a postanowienie działowe działa tylko między spadkobiercami – Maria będzie miała do nich regres, a bank może dochodzić zapłaty od każdego z nich;
- Zgoda banku wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności i może być obwarowana warunkami (np. ustanowieniem dodatkowego zabezpieczenia), co zmienia treść aktu.
Pouczenia, których notariusz nie może pominąć:
- że przejęcie długu wymaga zgody banku i bez niej nie wywołuje skutku wobec wierzyciela;
- że hipoteka pozostaje na nieruchomości i w razie zaprzestania spłaty bank może dochodzić zaspokojenia z mieszkania, niezależnie od tego, kto wewnętrznie „zobowiązał się” spłacać;
- że małoletnia nie powinna być obciążana ryzykiem, a sąd opiekuńczy będzie badał ekwiwalentność jej świadczeń – spłata 318 750 zł musi być realna i zabezpieczona;
- o możliwości rozliczenia z bankiem przed aktem albo zawarcia w akcie zobowiązania do przedłożenia zgody banku w terminie, z sankcją umowną.
Bez zgody banku lub bez jasnego uregulowania tej kwestii notariusz nie powinien sporządzać aktu obejmującego przejęcie długu.
3. Jak notariusz powinien zareagować na żądanie, by spłata należna Zofii została wypłacona na rachunek Marii i zaliczona na poczet wydatków matki na utrzymanie córki?
Read the worked answer
Środki pieniężne z tytułu spłaty wchodzą do majątku Zofii, a nie Marii. Maria, jako przedstawiciel ustawowy, sprawuje zarząd majątkiem dziecka, ale nie może go utożsamiać z własnym ani rozporządzać nim na własne potrzeby. Zaliczenie spłaty na poczet wydatków na utrzymanie dziecka prowadziłoby w istocie do pokrzywdzenia małoletniej i do obejścia celu instytucji działu spadku.
Po pierwsze, żądanie jest sprzeczne z prawem i z dobrem dziecka – notariusz nie może nadać mu formy aktu notarialnego (art. 81 Prawa o notariacie). Po drugie, nawet gdyby sąd opiekuńczy wyraził zgodę, notariusz musi badać, czy zgoda obejmuje taki właśnie sposób rozliczenia; zgoda blankietowa nie wystarcza. Po trzecie, roszczenia alimentacyjne i wydatki na utrzymanie dziecka rozlicza się w postępowaniu alimentacyjnym, a nie przez potrącenie w akcie notarialnym – próba taka jest klasycznym przypadkiem obejścia ustawy.
Rozwiązanie praktyczne: spłata powinna być wypłacona na rachunek bankowy należący do Zofii (rachunek jej imienia, także prowadzony przez matkę jako przedstawiciela ustawowego), z potwierdzeniem przelewu dołączonym do akt, albo na rachunek depozytowy notariusza z wypłatą po dokonaniu wpisu w księdze wieczystej. W akcie należy wskazać termin i sposób zapłaty oraz oświadczenie kuratora o przyjęciu warunków. Notariusz powinien ponadto pouczyć strony, że wpis w księdze wieczystej i tak wymaga wniosku, a brak zapłaty spłaty może być podstawą roszczeń Zofii po osiągnięciu pełnoletności (art. 101 § 1 KRO w zw. z art. 101 § 3 KRO).