Matura Biology cheat sheet

Biologia - Matura Reference Sheet

• Komórka: błona komórkowa jest dwuwarstwą fosfolipidową z białkami (model mozaiki płynnej); jądro zawiera chromatynę, jąderko i otoczkę z porami; mitochondria mają własne DNA i rybosomy 70S.

• Oddychanie komórkowe: glikoliza (cytozol, 2 ATP netto, 2 NADH) → reakcja pomostowa (matriks, 2 NADH, acetyl-CoA) → cykl Krebsa (2 ATP, 6 NADH, 2 FADH2) → łańcuch oddechowy (ok. 26–28 ATP). Łącznie ok. 30–32 ATP na glukozę.

• Fotosynteza: faza jasna w tylakoidach (fotoliza wody, O2, ATP, NADPH), faza ciemna (cykl Calvina, stroma, wiązanie CO2 przez Rubisco). Chlorofil a absorbuje światło czerwone i niebieskofioletowe, odbija zielone.

• Transkrypcja: DNA → mRNA w jądrze (polimeraza RNA, zasada komplementarności A-U, T-A, C-G); translacja: mRNA → białko na rybosomie, kodony odczytywane od 5' do 3', tRNA dostarcza aminokwasy, start AUG (metionina), stop UAA/UAG/UGA.

• Mitoza: profaza, metafaza, anafaza, telofaza - zachowuje liczbę chromosomów (2n → 2n), służy wzrostowi i regeneracji. Mejoza: dwa podziały, crossing-over w profazie I, rozdzielenie chromosomów homologicznych w anafazie I, chromatyd w anafazie II - efekt 4 komórki haploidalne (n).

• Genetyka: I prawo Mendla (segregacja alleli), II prawo (niezależne dziedziczenie cech na różnych chromosomach); krzyżówka Aa × Aa daje fenotypy 3:1, genotypy 1:2:1; sprzężenie genów z płcią - allele na chromosomie X (np. daltonizm, hemofilia) ujawniają się częściej u mężczyzn (XY).

• Mutacje: punktowe (substytucja, insercja, delecja - zmiana ramki odczytu), chromosomowe (delecja, duplikacja, inwersja, translokacja), genomowe (aneuploidia, np. trisomia 21). Czynniki mutagenne: promieniowanie UV i jonizujące, chemikalia, wirusy.

• Homeostaza: osmoregulacja przez nerki (nefron: filtracja kłębuszkowa, resorpcja kanalikowa, sekrecja, zagęszczanie moczu pod wpływem ADH); termoregulacja (ośrodek w podwzgórzu, pocenie, rozszerzanie naczyń skórnych); pH krwi ok. 7,35–7,45 buforowane przez wodorowęglany.

• Ekologia: przepływ energii jednokierunkowy (10% na kolejny poziom troficzny), obieg materii zamknięty; producenci → konsumenci I rzędu → konsumenci wyższych rzędów → reducenci; sukcesja pierwotna i wtórna; zależności: mutualizm, komensalizm, pasożytnictwo, konkurencja, drapieżnictwo.