Matura Biology flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Błona komórkowa

Dwuwarstwa fosfolipidowa z zanurzonymi białkami i cholesterolu, tworząca model mozaiki płynnej. Kontroluje transport substancji, umożliwia dyfuzję, osmozę i transport aktywny z udziałem ATP.

Rybosom

Struktura z rRNA i białek, miejsce syntezy białek (translacji). Występuje w cytoplazmie i na siateczce szorstkiej; ma podjednostki 40S i 60S u eukariontów, 30S i 50S u prokariontów.

Mitochondrium

Organellum z podwójną błoną, gdzie zachodzi cykl Krebsa i łańcuch oddechowy. Ma własne koliste DNA i rybosomy 70S, co wskazuje na endosymbiotyczne pochodzenie od bakterii.

Chloroplast

Organellum roślin z tylakoidami i stromą, miejsce fotosyntezy. Chlorofil absorbuje światło czerwone i niebieskofioletowe, a odbija zielone, dlatego liście są zielone.

Glikoliza

Pierwszy etap oddychania tlenowego w cytozolu: glukoza rozkładana do dwóch cząsteczek pirogronianu z wytworzeniem 2 ATP netto i 2 NADH. Nie wymaga tlenu.

Cykl Krebsa

Szereg reakcji w matriks mitochondrialnej, w których acetyl-CoA utleniany jest do CO2, dając 2 ATP, 6 NADH i 2 FADH2 na jedną cząsteczkę glukozy.

Faza jasna fotosyntezy

Reakcje zależne od światła w błonach tylakoidów: fotoliza wody uwalnia O2, a energia świetlna wytwarza ATP i NADPH potrzebne w cyklu Calvina.

Cykl Calvina

Faza ciemna fotosyntezy w stromie chloroplastu. Enzym Rubisco wiąże CO2, a ATP i NADPH z fazy jasnej redukują go do cukrów.

Transkrypcja

Przepisanie informacji z DNA na mRNA przez polimerazę RNA w jądrze. W RNA tymina zastąpiona jest uracylem, a nić matrycowa odczytywana jest od 3' do 5'.

Translacja

Synteza białka na rybosomie na podstawie sekwencji mRNA. tRNA dostarcza aminokwasy zgodnie z kodonami; kodon start AUG koduje metioninę, a UAA, UAG, UGA kończą syntezę.

Kod genetyczny

Przyporządkowanie 64 trójek nukleotydów do aminokwasów. Jest trójkowy, zdegenerowany (kilka kodonów na aminokwas), jednoznaczny i uniwersalny dla większości organizmów.

Replikacja DNA

Semiconserwatywne kopiowanie DNA przed podziałem komórki. Helikaza rozplątuje podwójną helisę, polimeraza DNA dobudowuje nukleotydy zgodnie z zasadą komplementarności.

Mitoza

Podział komórki zachowujący liczbę chromosomów (2n → 2n). Składa się z profazy, metafazy, anafazy i telofazy; służy wzrostowi, regeneracji tkanek i rozmnażaniu bezpłciowemu.

Mejoza

Dwa kolejne podziały prowadzące do czterech komórek haploidalnych (n). W profazie I zachodzi crossing-over, w anafazie I rozchodzą się chromosomy homologiczne, w anafazie II chromatydy siostrzane.

Crossing-over

Wymiana fragmentów chromatyd niesiostrzanych chromosomów homologicznych w profazie I mejozy. Zwiększa zmienność genetyczną potomstwa i rekombinację alleli.

I prawo Mendla

Prawo segregacji: allele jednego genu rozdzielają się do różnych gamet, więc każda gameta zawiera tylko jeden allel z pary. Krzyżówka Aa × Aa daje fenotypy 3:1.

II prawo Mendla

Prawo niezależnego dziedziczenia: allele różnych genów leżących na różnych chromosomach dziedziczą się niezależnie. Krzyżówka dihybrydowa AaBb × AaBb daje fenotypy 9:3:3:1.

Genotyp i fenotyp

Genotyp to zestaw alleli organizmu (np. Aa), a fenotyp to widoczne cechy wynikające z genotypu i środowiska. Homozygota ma identyczne allele, heterozygota różne.

Dziedziczenie sprzężone z płcią

Geny na chromosomie X dziedziczą się inaczej u obu płci. Recesywne allele (daltonizm, hemofilia) ujawniają się częściej u mężczyzn, bo mają tylko jeden chromosom X.

Mutacja punktowa

Zmiana pojedynczego nukleotydu w DNA: substytucja, insercja lub delecja. Insercja i delecja przesuwają ramkę odczytu, często dając nieczynne białko.

Aneuploidia

Nieprawidłowa liczba chromosomów, np. trisomia 21 (zespół Downa) lub monosomia X. Powstaje wskutek nondysjunkcji chromosomów podczas mejozy.

Homeostaza

Zdolność organizmu do utrzymania stałych warunków wewnętrznych, np. temperatury, pH i stężenia glukozy, dzięki mechanizmom regulacyjnym z ujemnym sprzężeniem zwrotnym.

Nefron

Jednostka czynnościowa nerki. Składa się z ciałka nerkowego (filtracja) i kanalika (resorpcja, sekrecja); pod wpływem ADH zwiększa resorpcję wody.

ADH

Wazopresyna, hormon tylnego płata przysadki. Zwiększa przepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody, zagęszcza mocz i podnosi ciśnienie krwi.

Insulina i glukagon

Hormony trzustki regulujące glikemię. Insulina obniża poziom glukozy, nasilając jej wychwyt przez komórki; glukagon podnosi go, uwalniając glukozę z glikogenu.

Łuk odruchowy

Droga impulsu nerwowego: receptor → neuron czuciowy → ośrodek w rdzeniu lub mózgu → neuron ruchowy → efektor (mięsień lub gruczoł). Umożliwia szybką reakcję obronną.

Fotosynteza a oddychanie

Fotosynteza pochłania CO2 i wodę, wytwarza glukozę i tlen przy udziale światła. Oddychanie tlenowe zużywa glukozę i tlen, uwalniając CO2, wodę i energię w ATP.

Poziomy troficzne

Kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego: producenci, konsumenci I, II i wyższych rzędów oraz reducenci. Na każdy poziom przenika tylko około 10% energii.

Sukcesja ekologiczna

Stopniowa zmiana zbiorowisk na danym obszarze. Pierwotna zaczyna się na terenie bez gleby (np. skała), wtórna na glebie po zaburzeniu, np. po pożarze lasu.

Mutualizm

Zależność międzygatunkowa przynosząca korzyść obu stronom, np. porosty (grzyb i glon) lub pszczoła i kwiat podczas zapylania.

Pasożytnictwo

Zależność, w której pasożyt czerpie korzyści kosztem żywiciela, osłabiając go. Przykłady: tasiemiec w jelicie, kleszcz na skórze, zarodziec malarii.

Organizmy transgeniczne

Organizmy, do których genomu wprowadzono obcy gen metodami inżynierii genetycznej, np. bakterie produkujące insulinę ludzką lub rośliny odporne na szkodniki.