Matura Shtetërore cheat sheet

Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja: 7 zanore (a, e, ë, i, o, u, y) dhe 29 bashkëtingëllore; zanorja ë është gjithmonë e patheksuar.

Dy dialektet kryesore janë gegërishtja në veri dhe toskërishtja në jug; norma standarde e shqipes mbështetet kryesisht mbi toskërishten.

Emri në shqipen standarde lakohet në pesë rasa: emërore, gjinore, dhanore, kallëzore, rrjedhore; trajta e shquar formohet me nyje të prapavendosura (-i, -u, -a, -ja).

Folja ka gjashtë mënyra: dëftore, lidhore, kushtore, habitore, urdhërore, dëshirore; kohët kryesore të dëftores janë e tashmja, e pakryera, e kryera, e kryera e thjeshtë dhe e ardhshmja.

Theksi në shqip bie zakonisht mbi rrokjen e parafundit; nyjat, parafjalët dhe pjesëzat e shkurtra janë të patheksuara.

Kongresi i Manastirit (1908) miratoi alfabetin e njësuar me shkronja latine; Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe (Tiranë, 1972) përcaktoi normën drejtshkrimore.

Figurat kryesore: metafora (zëvendësim mbi bazë ngjashmërie), krahasimi (me 'si', 'porsi'), metonimia (afërsi logjike), personifikimi, hiperbola, ironia.

Vepra referuese: 'Bagëti e bujqësia' (Naim Frashëri, 1886), 'Lahuta e Malcis' (Gjergj Fishta, 1937), 'Gjenerali i ushtrisë së vdekur' (Kadare, 1963), 'Kronikë në gur' (Kadare, 1971).

Ekuacioni kuadratik ax²+bx+c=0 ka rrënjët x = (−b ± √Δ)/(2a), ku Δ = b²−4ac; Δ>0 jep dy rrënjë reale, Δ=0 një rrënjë të dyfishtë, Δ<0 asnjë rrënjë reale.

Formulat e Viète: x₁ + x₂ = −b/a dhe x₁·x₂ = c/a për rrënjët e ax²+bx+c=0.

Logaritmet: log_a(x·y) = log_a x + log_a y; log_a(x/y) = log_a x − log_a y; log_a(xⁿ) = n·log_a x; log_a a = 1; log_a 1 = 0.

Trigonometri: sin²x + cos²x = 1; sin(a±b) = sin a·cos b ± cos a·sin b; cos 2x = cos²x − sin²x = 1 − 2sin²x.

Progresioni aritmetik: aₙ = a₁ + (n−1)d dhe Sₙ = n(a₁+aₙ)/2; progresioni gjeometrik: aₙ = a₁·q^(n−1) dhe Sₙ = a₁(qⁿ−1)/(q−1) për q≠1.

Derivatet: (xⁿ)′ = n·x^(n−1); (sin x)′ = cos x; (cos x)′ = −sin x; (eˣ)′ = eˣ; (ln x)′ = 1/x; (f·g)′ = f′g + fg′; (f/g)′ = (f′g − fg′)/g².

Integralet: ∫xⁿdx = x^(n+1)/(n+1) + C për n ≠ −1; ∫(1/x)dx = ln|x| + C; ∫eˣdx = eˣ + C.

Probabiliteti: P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B); P(A|B) = P(A∩B)/P(B); numri i kombinacioneve C(n,k) = n!/(k!(n−k)!).

Vëllimet dhe syprinat: sfera V = (4/3)πr³, S = 4πr²; koni V = (1/3)πr²h; cilindri V = πr²h; prizmi V = B·h.

Present perfect ndërtohet me have/has + pjesore të shkuar; 'for' shënon kohëzgjatje (for two years), 'since' shënon pikënisje kohore (since 2020).

Kushtoret: e para 'if + present simple, will + infinitiv'; e dyta 'if + past simple, would + infinitiv'; e treta 'if + past perfect, would have + pjesore'.

Passive voice formohet me be + pjesore të shkuar; folja 'be' mbart kohën dhe vetën, kurse agjenti futet me 'by' vetëm kur është i rëndësishëm.

Reported speech: kohët zhvendosen një hap pas (present→past, past→past perfect, will→would); now→then, today→that day, tomorrow→the next day.

Artikujt: 'a' para tingullit bashkëtingëllor, 'an' para tingullit zanor (an hour, a university); 'the' për referencë të njohur ose të vetme.

Gerund ose infinitiv: enjoy/avoid/finish/suggest + -ing; want/decide/hope/plan + to + infinitiv; pas parafjalëve folja merr gjithmonë -ing.

Komparativi: mbiemrat njërrokësh marrin -er, shumërrokësh përdorin 'more'; të parregullt: good–better–best, bad–worse–worst, far–further–furthest.

Parafjalët e kohës: 'in' me muaj, vite, stinë; 'on' me ditë dhe data; 'at' me orë dhe shprehjen 'at night'; me last/next/every/each nuk vihet parafjalë.

Ligji i dytë i Njutonit: F = m·a; njësia e forcës është njutoni, 1 N = 1 kg·m/s².

Ligji i Omit: U = I·R; fuqia elektrike P = U·I = I²·R = U²/R; rezistorët në seri mblidhen, në paralel mblidhen të kundërtat.

Energjia kinetike E_k = ½mv²; energjia potenciale gravitacionale E_p = m·g·h pranë sipërfaqes së Tokës.

Gazi ideal: p·V = n·R·T me R ≈ 8,31 J/(mol·K); në kushte normale një mol gaz zë rreth 22,4 litra.

Një mol përmban 6,02×10²³ grimca (numri i Avogadros); masa molare shprehet në g/mol dhe numerikisht barazohet me masën molekulare relative.

pH = −log[H⁺]: pH < 7 tregon tretësirë acide, pH = 7 neutrale, pH > 7 bazike; çdo njësi pH ndryshon përqendrimin dhjetëfish.

Fotosinteza: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂, zhvillohet në kloroplaste në prani të dritës dhe çliron oksigjen.

ADN-ja është spirale e dyfishtë; bazat azotike çiftëzohen gjithmonë A–T dhe G–C përmes lidhjeve hidrogjenore.

Mitoza prodhon dy qeliza diploide identike me qelizën mëmë; mejoza prodhon katër qeliza haploide dhe siguron variacion gjenetik.