Matura Shtetërore flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Zanoret e shqipes

Shqipja ka shtatë zanore: a, e, ë, i, o, u, y. Zanorja ë është gjithmonë e patheksuar dhe dallohet nga zanorja e në shkrim e në shqiptim.

Dialektet e shqipes

Gegërishtja flitet në veri dhe toskërishtja në jug të trojeve shqipfolëse. Gjuha standarde u ndërtua mbi bazën e toskërishtes, me elemente të marra nga të dyja dialektet.

Rasat e emrit shqip

Emri në shqipen standarde lakohet në pesë rasa: emërore, gjinore, dhanore, kallëzore dhe rrjedhore. Trajta e shquar krijohet me nyje të prapavendosura si -i, -u, -a, -ja.

Mënyrat e foljes shqipe

Folja shqipe ka gjashtë mënyra: dëftore, lidhore, kushtore, habitore, urdhërore dhe dëshirore. Habitorja shpreh ngjarje të dyshuar ose të papritur dhe është tipar i veçantë i shqipes.

Kongresi i Manastirit

Kongres i mbajtur në nëntor 1908 në Manastir, i cili miratoi alfabetin e njësuar të shqipes me shkronja latine dhe vendosi bazën e drejtshkrimit modern.

Metafora

Figurë stilistike që zëvendëson një fjalë ose koncept me një tjetër mbi bazën e ngjashmërisë së fshehur, pa përdorur lidhëza krahasuese; shembull: 'drita e syve'.

Krahasimi

Figurë letrare që vë përballë dy objekte ose dukuri me anë të lidhëzave krahasuese si 'si', 'sikur', 'porsi'; shembull: 'i bardhë si bora'.

Lahuta e Malcis

Poemë epike e Gjergj Fishtës, botuar në formë të plotë më 1937, që trajton luftërat e malësorëve shqiptarë dhe shquhet për gjuhën gegërisht. Konsiderohet kryevepër e epikës shqipe.

Diskriminanti

Madhësia Δ = b² − 4ac për ekuacionin ax² + bx + c = 0. Nëse Δ > 0 ka dy rrënjë reale të ndryshme, Δ = 0 një rrënjë të dyfishtë dhe Δ < 0 asnjë rrënjë reale.

Formula e rrënjëve kuadratike

x = (−b ± √Δ)/(2a) jep rrënjët e ekuacionit ax² + bx + c = 0, me kusht a ≠ 0 dhe Δ = b² − 4ac.

Logaritmi i prodhimit

log_a(x·y) = log_a x + log_a y. Logaritmi i herësit është diferencë e logaritmeve, ndërsa logaritmi i fuqisë është prodhim i eksponentit me logaritmin.

Identiteti themelor trigonometrik

sin²x + cos²x = 1 vlen për çdo kënd x. Prej tij rrjedhin identitete të tjera, si 1 + tan²x = 1/cos²x dhe formula e këndit të dyfishtë.

Shuma e progresionit aritmetik

Sₙ = n(a₁ + aₙ)/2, ku aₙ = a₁ + (n−1)d. Formula jep shumën e n termave të parë të një progresioni aritmetik me term të parë a₁ dhe diferencë d.

Derivati i fuqisë

(xⁿ)′ = n·x^(n−1) për çdo eksponent real n. Rregullat shoqëruese janë (f+g)′ = f′+g′ dhe (f·g)′ = f′g + fg′.

Kombinacionet

C(n,k) = n!/(k!(n−k)!) numëron mënyrat e zgjedhjes së k elementeve nga n elemente pa marrë parasysh rendin. Kur rendi ka rëndësi përdoren permutacionet P(n,k) = n!/(n−k)!.

Vëllimi i sferës

Për një sferë me rreze r, vëllimi është V = (4/3)πr³ dhe syprina është S = 4πr². Këto formula përdoren gjerësisht në problemet e stereometrisë.

Probabiliteti i bashkimit

P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B). Për ngjarje të papajtueshme prerja është boshe, pra probabiliteti i bashkimit barazohet me shumën e probabiliteteve.

Present perfect

Koha ndërtohet me have/has + pjesore të shkuar dhe lidh të shkuarën me të tashmen. 'For' shënon kohëzgjatje, ndërsa 'since' shënon pikën e nisjes kohore.

Second conditional

Struktura 'if + past simple, would + infinitiv' shpreh situatë hipotetike ose të pamundur në të tashmen: 'If I had time, I would travel more.'

Passive voice

Formohet me foljen 'be' në kohën e duhur plus pjesoren e të shkuar. Koha dhe veta shprehen nga 'be', ndërsa agjenti shtohet me 'by' vetëm kur është i rëndësishëm.

Reported speech

Kur ligjërata e drejtë kthehet në të tërthortë, kohët zhvendosen një hap pas: present→past, past→past perfect, will→would. Shprehjet kohore ndryshojnë: today→that day.

Gerund pas parafjalëve

Pas një parafjale folja merr gjithmonë formën -ing: 'interested in reading', 'good at swimming'. Të njëjtën formë kërkojnë foljet enjoy, avoid, finish dhe suggest.

Artikujt a/an

'A' përdoret para tingullit bashkëtingëllor dhe 'an' para tingullit zanor: a book, an hour, an apple. Zgjedhja varet nga tingulli, jo nga shkronja e parë e fjalës.

Komparativë të parregullt

Disa mbiemra nuk ndjekin rregullin -er/more: good–better–best, bad–worse–worst, far–further–furthest, little–less–least. Format e tyre duhen mësuar përmendësh.

Parafjalët e kohës

'In' përdoret me muaj, vite e stinë, 'on' me ditë e data, 'at' me orë: in July, on Monday, at five o'clock. Me last, next, every dhe each nuk vihet parafjalë.

Ligji i dytë i Njutonit

F = m·a: nxitimi është në përpjesëtim të drejtë me forcën rezultante dhe në përpjesëtim të zhdrejtë me masën. Njësia e forcës është njutoni (N).

Ligji i Omit

U = I·R për një përcjellës në temperaturë konstante. Rryma rritet kur rritet tensioni dhe zvogëlohet kur rritet rezistenca e përcjellësit.

Ligji i gazit ideal

p·V = n·R·T, ku R ≈ 8,31 J/(mol·K). Në kushte normale (0 °C dhe 1 atm) një mol gaz zë rreth 22,4 litra.

Numri i Avogadros

Një mol substancë përmban 6,02×10²³ grimca (atome, molekula ose jone). Masa molare shprehet në gram për mol dhe numerikisht përputhet me masën molekulare relative.

Shkalla e pH

pH = −log[H⁺]. Vlera nën 7 tregon tretësirë acide, 7 është neutrale dhe mbi 7 bazike; çdo njësi pH ndryshon përqendrimin e joneve hidrogjen dhjetëfish.

Fotosinteza

Procesi 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ zhvillohet në kloroplaste në prani të dritës dhe prodhon glukozë e oksigjen, duke ruajtur energjinë në lidhjet kimike.

Mitoza

Ndarje qelizore që prodhon dy qeliza bijë diploide me të njëjtin numër kromozomesh si qeliza mëmë. Mejoza, ndryshe, jep katër qeliza haploide dhe rrit variacionin gjenetik.