Matura Shtetërore key terms

Mënyra se si autori paraqet ngjarjet në një tekst tregimtar, duke përcaktuar renditjen e tyre, këndvështrimin e tregimit dhe ritmin me të cilin zhvillohet historia.

Figura e trilluar ose historike që vepron brenda një vepre letrare, e ndërtuar përmes tipareve fizike e psikologjike dhe përmes marrëdhënieve me personazhet e tjera.

Figurë stilistike që zëvendëson një fjalë me një tjetër me kuptim të ngjashëm, pa përdorur fjalë krahasimi, si në shprehjen «deti i lotëve».

Figurë stilistike që afron dy objekte ose dukuri me anë të fjalëve «si», «sikur» ose «njësoj si», për të nxjerrë në pah një ngjashmëri mes tyre.

Mbiemër ose shprehje përshkruese që i shtohet një emri për ta karakterizuar në mënyrë të figurshme, për shembull «hëna e argjendtë» ose «zemra e gurtë».

Mënyrë e të shprehurit në të cilën kuptimi i synuar është i kundërt me atë që thuhet drejtpërdrejt, shpesh e përdorur për të kritikuar ose për të përqeshur dikë.

Zhanër dramatik me fund të hidhur, ku protagonisti përballet me një konflikt të pashmangshëm dhe pëson humbje, vuajtje ose vdekje për shkak të fatit a të gabimeve të veta.

Vepër e gjatë tregimtare në prozë, me shumë personazhe dhe me ngjarje të ndërthurura që zhvillohen në një hapësirë dhe kohë të caktuar, duke trajtuar zakonisht disa tema njëherësh.

Një rresht i vetëm i një teksti poetik, i ndarë nga rreshtat e tjerë sipas një ritmi të caktuar dhe shpesh sipas një skeme të rimave.

Përputhje tingujsh në fund të dy ose më shumë vargjeve, e cila i jep poezisë ritëm, lidhje muzikore dhe ndihmon në memorizimin e tekstit.

Çështja qendrore që trajton një vepër letrare, si dashuria, vdekja ose liria, e cila lidh pjesët e tekstit dhe përsëritet gjatë gjithë zhvillimit të tij.

Mesazhi ose mendimi kryesor që autori synon të përcjellë përmes veprës, i cili nuk thuhet domosdoshmërisht drejtpërdrejt, por rrjedh nga mënyra si trajtohet tema.

Varianti i normuar i një gjuhe, me rregulla të njësuara drejtshkrimore, gramatikore dhe leksikore, që përdoret në arsim, në administratë dhe në media.

Varianti krahinor i një gjuhe që dallohet nga gjuha standarde në shqiptim, në fjalor dhe ndonjëherë në ndërtimin gramatikor, por mbetet i kuptueshëm për folësit e tjerë.

Degë e gjuhësisë që studion ndërtimin e fjalëve dhe format që ato marrin sipas kategorive gramatikore si gjinia, numri, rasa, koha dhe mënyra.

Pjesë e gramatikës që studion mënyrën si lidhen fjalët në fraza dhe fjali, si dhe funksionet që ato kryejnë brenda fjalisë.

Bashkësi rregullash që përcaktojnë si shkruhen saktë fjalët, si përdoren shenjat e pikësimit dhe kur shkruhen me shkronjë të madhe emrat e caktuar.

Tekst argumentues në të cilin autori mban një qëndrim për një çështje dhe e mbështet atë me argumente, shembuj dhe një përfundim të logjikshëm.

Pohimi kryesor që autori mbron në një tekst argumentues, i formuluar zakonisht qartë në hyrje ose në fillim të zhvillimit dhe i mbështetur nga argumentet.

Ritregimi i një teksti ose i një ideje me fjalë të tjera, duke ruajtur kuptimin e tij origjinal dhe pa e cituar tekstin fjalë për fjalë.

Lidhje që çdo vlere të një ndryshoreje të pavarur i cakton saktësisht një vlerë të vetme të ndryshores së varur, e paraqitshme edhe me grafik.

Vlera së cilës i afrohet funksioni kur ndryshorja i afrohet një pike të caktuar, pa e arritur domosdoshmërisht atë pikë; bazë për përkufizimin e derivatit.

Masë e shpejtësisë së ndryshimit të një funksioni në një pikë; gjeometrikisht jep pjerrësinë e tangjentes ndaj grafit të funksionit në atë pikë.

Numër që llogaritet mbi një interval dhe që lidhet me sipërfaqen midis grafit të funksionit dhe boshtit horizontal, i njehsuar me formulën e Njuton-Leibnizit kur njihet një primitiv.

Numër midis 0 dhe 1 që mat sa e mundshme është ndodhja e një ngjarjeje; vlera 0 tregon pamundësi të plotë dhe vlera 1 tregon siguri.

Eksponenti në të cilin duhet ngritur baza për të marrë një numër të dhënë; për shembull logaritmi i 8 me bazë 2 është 3, sepse 2³ = 8.

Varg numrash në të cilin çdo term pasardhës fitohet duke i shtuar termit të mëparshëm një numër të pandryshueshëm, i quajtur diferencë e progresionit.

Varg numrash në të cilin çdo term pasardhës fitohet duke shumëzuar termin e mëparshëm me një numër konstant jo zero, i quajtur raport i progresionit.

Madhësi e karakterizuar njëkohësisht nga gjatësia, drejtimi dhe kahu, e paraqitur grafikisht me një segment të orientuar dhe e mbledhshme sipas rregullit të paralelogramit.

Tabelë drejtkëndëshe numrash të renditur në rreshta dhe kolona, mbi të cilën përcaktohen veprime si mbledhja, shumëzimi me numër dhe shumëzimi i matricave.

Numër i formës a + bi, ku a dhe b janë numra realë dhe i është njësia imagjinare që plotëson kushtin i² = −1; paraqitet si pikë në planin kompleks.

Kategori gramatikore që tregon kur ndodh veprimi - e tashme, e shkuar ose e ardhme - dhe si lidhet ai me momentin e të folurit ose me një veprim tjetër.

Aftësia për të nxjerrë nga një tekst i shkruar ose i dëgjuar idenë e përgjithshme, informacionin e detajuar dhe qëndrimin e autorit, edhe kur kuptimi nuk jepet drejtpërdrejt.

Lidhja formale mes fjalive dhe paragrafëve të një teksti, e krijuar me lidhëza, përemra zëvendësues, përsëritje fjalësh dhe fjalë që tregojnë kalimin nga një ide në tjetrën.

Tërësia e fjalëve që një folës i përdor vetë në të shkruar dhe në të folur, e cila zakonisht është më e vogël se fjalori që ai vetëm e kupton.

Shpjegim i mundshëm i një dukurie, i formuluar në mënyrë kaq të qartë sa që mund të testohet me të dhëna, prova ose eksperimente dhe të pranohet a të hidhet poshtë.

Faktor ose madhësi që mund të ndryshojë në një eksperiment ose studim; variabla e pavarur ndryshohet nga studiuesi, ndërsa ajo e varur matet si pasojë.

Dokument, objekt ose dëshmi që vjen drejtpërdrejt nga periudha ose ngjarja e studiuar, pa ndërmjetësimin e interpretimeve të mëvonshme të studiuesve të tjerë.