Qan qlükozasının tənzimlənməsi və insulin müqaviməti
42 yaşlı kişi, bədən kütləsi indeksi 31 kq/m², acqarına qlükoza 6,8 mmol/L, 2 saatlıq yükləmədən sonra 9,4 mmol/L, HbA1c 6,1% müayinə olunur. Səhər yeməyindən sonra qlükoza 11,2 mmol/L-ə qalxır, 3 saat sonra 5,1 mmol/L-ə düşür. Xəstə qeyd edir ki, uzun fasilələrdən sonra başgicəllənmə və tərləmə olur. İnsulin səviyyəsi acqarına yüksək, C-peptid də yüksəkdir. Həkim "bu, sadəcə şəkər çoxdur" deyir və dərhal insulin təyin etməyi təklif edir. Klinik qiymətləndirmə zamanı pəhriz, fiziki aktivlik və müqavimət mexanizmləri nəzərə alınmalıdır.
1. Laboratoriya göstəricilərinə əsasən bu xəstədə hansı metabolik vəziyyət ehtimal olunur və niyə?
Read the worked answer
Acqarına qlükoza 6,8 mmol/L normaldan yuxarıdır, lakin diabet diaqnozu üçün tək ölçmə kifayət deyil; 2 saatlıq yükləmədən sonra 9,4 mmol/L pozulmuş qlükoza tolerantlığına uyğundur, HbA1c 6,1% isə prediabet aralığındadır. Eyni zamanda acqarına insulin və C-peptidin yüksək olması β-hüceyrələrin hələ də insulin ifraz etdiyini, lakin toxumaların insulina zəif cavab verdiyini göstərir. Yəni əsas mexanizm insulin müqavimətidir, mütləq insulin çatışmazlığı deyil. Yeməkdən sonra qlükozanın 11,2 mmol/L-ə qalxması və 3 saat sonra 5,1-ə düşməsi kompensator hiperinsulinemiyanın nəticəsidir; gecikmiş düşmə isə reaktiv hipoqlikemiya əlamətlərini izah edir. Buna görə "sadəcə şəkər çoxdur" ifadəsi mexanizmi düzgün əks etdirmir.
2. Həkimin dərhal insulin təyin etmək təklifi bu məlumatlar əsasında nə dərəcədə əsaslıdır? Alternativ yanaşmanı əsaslandırın.
Read the worked answer
C-peptidin yüksək olması endogen insulin istehsalının saxlanıldığını göstərir, buna görə ilk mərhələdə ekzogen insulin mütləq zəruri deyil. Prediabet mərhələsində əsas yanaşma həyat tərzinin dəyişdirilməsidir: bədən çəkisinin 5–10% azaldılması, fiziki aktivliyin artırılması, sadə karbohidratların məhdudlaşdırılması. Bu tədbirlər insulin müqavimətini azaldır və β-hüceyrələr üzərindəki yükü azaldır. Dərhal insulin təyini hipoqlikemiya riskini artıra bilər, xüsusən də xəstədə artıq reaktiv hipoqlikemiya əlamətləri varsa. Bununla belə, HbA1c və qlükoza göstəriciləri pisləşərsə və ya β-hüceyrə funksiyası azalarsa, farmakoloji müalicə yenidən qiymətləndirilməlidir. Düzgün qərar: əvvəlcə həyat tərzi müdaxiləsi və monitorinq, insulin isə yalnız göstəriş yarandıqda.
3. Xəstənin uzun fasilələrdən sonra başgicəllənmə və tərləmə şikayəti necə izah olunur və praktik tövsiyə nədir?
Read the worked answer
Bu əlamətlər hipoqlikemiyaya uyğundur. Xəstədə insulin müqaviməti fonunda hiperinsulinemiya var; uzun fasilə zamanı qlükoza səviyyəsi düşür, lakin insulin səviyyəsi hələ yüksək qalır və qaraciyərdən qlükoza istehsalını boğur. Nəticədə qlükoza 3,9 mmol/L-dən aşağı düşə bilər və adrenalın kompensator cavabı tərləmə, tremor və başgicəllənmə yaradır. Praktik tövsiyə: uzun acqarına fasilələrdən çəkinmək, yeməkləri kiçik və tez-tez hissələrə bölmək, kompleks karbohidrat və zülal birləşdirmək, sadə şəkəri tək qəbul etməmək. Kəskin əlamətlər zamanı tez təsir edən karbohidrat qəbulu, sonra isə davamlı qida lazımdır. Əgər əlamətlər tez-tez təkrarlanırsa, qlükoza monitorinqi və dərman planının yenidən nəzərdən keçirilməsi tələb olunur.