DIM Bakalavr Group I key terms

Bir ifadənin bütün natural ədədlər üçün doğru olduğunu sübut etmə üsulu: baza hal yoxlanılır, sonra n-ci halın doğruluğundan n+1-ci halın doğruluğu çıxarılır.

Bir çoxluğun hər elementini başqa çoxluğun yalnız bir elementi ilə əlaqələndirən qayda. Təyin oblastı, qiymətlər çoxluğu və qayda onun əsas hissələridir.

Dəyişənin müəyyən nöqtəyə yaxınlaşdığı halda funksiyanın yaxınlaşdığı ədəd. Ardıcıllıq üçün də oxşar məna daşıyır və davamlılığın əsasını təşkil edir.

Funksiyanın nöqtədə limitinin həmin nöqtədəki qiymətinə bərabər olması. Qrafikdə kəsik və ya sıçrayışın olmaması kimi görünür.

Funksiyanın artımının arqumentin artımına nisbətinin limiti. Dəyişmə sürətini ölçür və maksimum-minimum, toxunanın meyli kimi məsələlərdə istifadə olunur.

Funksiyanın qrafiki altındakı sahəni toplayan anlayış; törəmənin tərsi kimi də təyin olunur. Müəyyən və qeyri-müəyyən növləri var.

Uzunluğu və istiqaməti olan kəmiyyət. Koordinatlarla yazılır, toplama, çıxma və ədədə vurma əməliyyatlarına malikdir.

İki vektorun uyğun koordinatlarının hasillərinin cəmi. Nəticə ədəddir; vektorlar arasındakı bucağı və perpendikulyarlığı yoxlamağa imkan verir.

Ədədlərin sətir və sütunlar üzrə düzbucaqlı cədvəli. Toplama, vurma və determinant kimi əməliyyatlarla xətti sistemlərin həllində istifadə olunur.

Kvadrat matrisə uyğunlaşdırılan ədəd. Matrisin tərsinin olub-olmadığını və xətti sistemin həllinin varlığını müəyyən etməyə kömək edir.

Hər tənliyin dəyişənlərə görə birinci dərəcəli olduğu tənliklər toplusu. Həlli əvəzetmə, toplama və ya matris üsulu ilə tapılır.

Natural ədədlərlə nömrələnmiş elementlər sırası. Həddi, monotonluğu və cəmi araşdırılan əsas xarakteristikalarıdır.

Təsadüfi hadisənin baş vermə imkanının ədədi ölçüsü. Klassik halda əlverişli nəticələrin sayının bütün bərabər imkanlı nəticələrin sayına nisbətidir.

Seçmə və yerləşdirmə saylarını öyrənən riyaziyyat bölməsi. Permutasiya, kombinasiya və yerləşdirmə onun əsas anlayışlarıdır.

Birdən verilmiş natural ədədə qədər bütün ədədlərin hasili; sıfır faktorial birə bərabər qəbul olunur. Kombinator hesablamalarda geniş istifadə edilir.

Məlumatların toplanması, təsviri və təhlili üsulları. Orta qiymət, median və dispersiya kimi göstəricilərlə çoxluq xarakterizə olunur.

Bütün qiymətlərin cəminin onların sayına bölünməsi ilə alınan göstərici. Çoxluğun ümumi səviyyəsini təsvir edir, lakin kənar qiymətlərə həssasdır.

Sıralanmış məlumat çoxluğunun ortasında duran qiymət; say cüt olduqda iki orta qiymətin ədədi ortası götürülür. Kənar qiymətlərə az həssasdır.

Müstəvi fiqurun ölçüsünü inteqral və ya həndəsi düsturlarla tapma. Düzbucaqlı, üçbucaq və dairə üçün ayrı düsturlar mövcuddur.

Müstəvidə və ya fəzada nöqtələr çoxluğundan əmələ gələn forma. Tərəfləri, bucaqları və ölçüləri ilə təsvir edilir.

Düzbucaqlı üçbucaqda katetlərin kvadratlarının cəminin hipotenuzun kvadratına bərabər olması. Uzunluqları və məsafələri hesablamaq üçün geniş istifadə olunur.

Doğruluğu məntiqi çıxarışla sübut edilmiş riyazi təsdiq. Şərt və nəticə hissələrindən ibarət olur, sübut isə onun əsaslandırılmasıdır.

Cismlərin hərəkətini və ona səbəb olan qüvvələri öyrənən fizika bölməsi. Kinematika, dinamika və statika onun hissələridir.

Cismin vahid zamanda yer dəyişməsi; yolun zamana nisbəti kimi hesablanır. Vektorial kəmiyyətdir, istiqaməti də vardır.

Sürətin vahid zamanda dəyişməsi. Sürətin artması və ya azalması, həmçinin istiqamətin dəyişməsi təcillə bağlıdır.

Cismlərin hərəkətinin qüvvələrlə əlaqəsini ifadə edən üç əsas qanun: ətalət, F=ma və qarşılıqlı təsir qanunu. Klassik mexanikanın təməlidir.

Qapalı sistemdə enerjinin ümumi miqdarının dəyişməməsi. Enerji bir növdən digərinə çevrilir, lakin yoxdan yaranmır və yox olmur.

Qüvvənin təsiri ilə cismin yer dəyişməsi nəticəsində görülən iş; qüvvə ilə yerdəyişmənin hasilinə bərabərdir. Enerjinin dəyişməsini ölçür.

Yüklü hissəciklərin nizamlı istiqamətli hərəkəti. Şiddəti, gərginliyi və müqaviməti ilə xarakterizə olunur.

Dövrə hissəsində cərəyan şiddətinin gərginliyə düz, müqavimətə tərs mütənasib olması. Sadə elektrik hesablamalarının əsasını təşkil edir.

Cərəyan mənbəyi, keçiricilər və istehlikçılardan ibarət qapalı yol. Ardıcıl və paralel birləşmə əsas quruluş növləridir.

Fəzada yayılan rəqs və ya enerji ötürülməsi. Uzunluğu, tezliyi və sürəti ilə təsvir olunur; mexaniki və elektromaqnit növləri var.

Cismin tarazlıq vəziyyəti ətrafında dövri təkrar hərəkəti. Period, tezlik və amplituda onun əsas xarakteristikalarıdır.

Elektromaqnit dalğası kimi yayılan və görmə orqanı tərəfindən qəbul edilən şüalanma. Əks olunma, sınma və dispersiya hadisələri ilə öyrənilir.

İşığın yaranması, yayılması və maddə ilə qarşılıqlı təsirini öyrənən fizika bölməsi. Linza və güzgü hesablamaları burada aparılır.

Atomun nüvə və elektronlardan təşkili. Protonların sayı elementi, neytronların sayı isə izotopu müəyyən edir.

Eyni nüvə yükünə, yəni eyni sayda protona malik atomlar növü. Simvolla işarə olunur və dövri cədvəldə öz yerini tutur.

Elementlərin xassələrinin nüvə yükünün artması ilə dövri şəkildə dəyişməsi. Dövri cədvəl bu qanunun əyani ifadəsidir.

Maddə miqdarının vahidi; tərkibində Avoqadro ədədi qədər hissəcik olan miqdar. Kütlə və həcim hesablamalarını əlaqələndirir.

Bir mol maddənin qramla ifadə olunmuş kütləsi. Ədədi qiymətcə nisbi molekulyar kütləyə bərabərdir.

Maddələrin yeni maddələrə çevrildiyi proses. Tənliklə yazılır və kütlənin saxlanması qanununa tabe olur.

Elektronların bir maddədən digərinə keçdiyi reaksiyalar. Oksidləşmədə elektron itirilir, reduksiyada isə alınır.

Turşular hidrogen ionu verən, əsaslar isə onu qəbul edən maddələrdir. Onların qarşılıqlı təsiri neytrallaşma reaksiyası verir.

Canlı orqanizmin quruluş və funksiya vahidi. Membran, sitoplazma və nüvə onun əsas hissələri kimi göstərilir.

Yaşıl bitkilərin işıq enerjisi hesabına su və karbon qazından üzvi maddə sintez etməsi. Bu proses atmosferə oksigen buraxır.

Orqanizmlərin üzvi maddələri parçalayaraq enerji alma prosesi. Fotosintezin tərsinə gedən kimyəvi çevrilmələrə əsaslanır.

İrsiyyət və dəyişkənliyi öyrənən biologiya bölməsi. Gen, genotip və fenotip onun əsas anlayışlarıdır.

Canlıların uzun zaman ərzində dəyişərək müasir formalara gəlməsi. Təbii seçmə bu prosesin əsas mexanizmi sayılır.