Torpaq eroziyası və yamacın dayanıqlığı
Dağlıq ərazidə 25° meyilli yamacda kənd təsərrüfatı aparılır. Torpaq qatı 30 sm, illik yağıntı 700 mm, yağıntının əhəmiyyətli hissəsi yazda intensiv leysan şəklində düşür. Yamacın yuxarı hissəsində meşə qırılıb, əvəzində şum sahəsi salınıb. Son 3 ildə dərə istiqamətində torpaq yığılması müşahidə olunur, bəzi yerlərdə 40 sm-dən çox çöküntü var. Kənd sakinləri "torpaq sadəcə aşağı sürüşür" deyir və yalnız drenaj qazmağı təklif edir. Eroziya riski, bitki örtüyünün rolu və alternativ tədbirlər qiymətləndirilməlidir.
1. Bu yamacda eroziya riskini artıran amilləri sıralayın və hansının ən güclü təsir göstərdiyini əsaslandırın.
Read the worked answer
Riski artıran amillər: 25° meyil (maili nə qədər böyükdürsə, su axınının sürəti və daşıma qabiliyyəti bir o qədər yüksəkdir), intensiv leysan yağıntıları (qısa müddətdə çox su torpaq hissəciklərini qoparır), nazik torpaq qatı (30 sm - su tutma qabiliyyəti məhduddur), bitki örtüyünün itirilməsi. Ən güclü amil meşənin qırılması və şum sahəsinin salınmasıdır, çünki kök sistemi torpağı saxlayır, bitki örtüyü yağış damcılarının enerjisini söndürür və infiltrasiyanı artırır. Örtük itirildikdə səth axını kəskin artır və eroziya sürətlənir. Meyil və yağıntı təbii amillərdir, lakin onların təsiri bitki örtüyünün itirilməsi ilə qat-qat güclənir. Ona görə də əsas səbəb insan fəaliyyətidir.
2. Kənd sakinlərinin yalnız drenaj qazmaq təklifi kifayətdirmi? Əsaslandırın.
Read the worked answer
Kifayət deyil. Drenaj artıq suyu yamacdan kənarlaşdırmağa kömək edə bilər, lakin eroziyanın əsas səbəbi olan bitki örtüyünün itirilməsini aradan qaldırmır. Üstəlik, düzgün layihələndirilməmiş drenaj axını bir nöqtədə cəmləyərək yarğanların yaranmasını sürətləndirə bilər. Effektiv yanaşma kompleks olmalıdır: yamac boyu kontur şumlama, əkin sahələri arasında bitki zolaqları, terrassalama, meşənin bərpası və kök sistemi güclü bitkilərin əkilməsi. Bu tədbirlər suyun səth axınını azaldır, infiltrasiyanı artırır və torpaq hissəciklərini yerində saxlayır. Drenaj yalnız köməkçi element kimi, əsas tədbirlərlə birlikdə tətbiq olunmalıdır.
3. Dərədə 40 sm-dən çox çöküntünün yığılması hansı əlavə nəticələrə səbəb ola bilər və monitorinq necə aparılmalıdır?
Read the worked answer
Dərədə qalın çöküntü qatı su axınının keçidini məhdudlaşdırır, daşqın riskini artırır və suyun keyfiyyətini pisləşdirir; çöküntü ilə birlikdə qida maddələri və kimyəvi maddələr də daşınır. Bu, aşağı sahələrdə kənd təsərrüfatı torpaqlarının məhsuldarlığını azaldır və ekosistemə ziyan vurur. Monitorinq üçün yamaca sabit ölçmə zolaqları yerləşdirmək, yağıntıdan sonra torpaq itkisini ölçmək, dərədə çöküntünün qalınlığını müntəzəm qeyd etmək və bitki örtüyünün bərpasını izləmək lazımdır. Nəticələr tədbirlərin effektivliyini qiymətləndirməyə imkan verir; əgər çöküntü artmaqda davam edirsə, tədbirlər gücləndirilməlidir.