Mətn redaktəsi və işgüzar yazıda dəqiqlik
Bir dövlət qurumunun kadr şöbəsi 12 nəfərlik komanda üçün daxili əmr layihəsi hazırlayır. Layihədə bu cümlə var: «İşçilərə hər ayın 5-dək məzuniyyət cədvəli ilə bağlı müraciət etmələri tövsiyə olunur». Şöbə rəisi bildirir ki, sənədin mənası dəyişmədən iki fərqli oxunuşa yol açmamalıdır və rəsmi üsluba uyğun olmalıdır. Eyni zamanda 12 işçinin 7-si cədvəli imzalayıb, 3-ü şifahi razılaşıb, 2-si isə heç bir cavab verməyib. Rəis həm cümlənin qrammatik strukturunu, həm də faktiki vəziyyətin sənəddə necə əks olunmasını ayrıca yoxlamağı tapşırır. Sənəddə həmçinin rəqəmlərin yazılışı və durğu işarələri ilə bağlı ardıcıllıq tələb olunur.
1. Verilmiş cümlədəki qrammatik qüsuru müəyyən edin və cümləni rəsmi üsluba uyğun, birmənalı şəkildə yenidən yazın. Cavabınızı əsaslandırın.
Read the worked answer
Qüsurun müəyyənləşdirilməsi. Cümlədə «işçilərə ... müraciət etmələri tövsiyə olunur» quruluşu qarışıqdır: eyni zamanda həm «-ə» yönlük halı ilə dolayı obyekt, həm də «etmələri» ilə subyekt mənası verilir. Nəticədə cümlə iki oxunuşa yol açır: (a) müraciət edən işçilərdir, (b) müraciət kiməsə ünvanlanır. Rəsmi sənəddə belə ikiqat məna yolverilməzdir.
Düzəliş variantı. «İşçilər məzuniyyət cədvəli ilə bağlı müraciətlərini hər ayın 5-dək təqdim etməlidirlər.»
Əsaslandırma.
- Subyekt «işçilər» nominativ halda qalır, xəbər «təqdim etməlidirlər» şəklində şəxsə uyğunlaşdırılır - bu, cümləni birmənalı edir.
- «Tövsiyə olunur» ifadəsi məcburi xarakter daşımır; əmrdə isə öhdəlik bildirilməlidir, ona görə «məlidirlər» seçilir.
- Zaman ifadəsi («hər ayın 5-dək») xəbərdən əvvəl yerləşdirilir ki, son tarix aydın olsun.
- Rəsmi üslub tələb edir ki, cümlədə bir subyekt, bir xəbər və bir tamamlayıcı olsun; artıq ikinci şəxs mənası yaradan «-ə» quruluşu çıxarılır.
2. 12 işçinin imza və razılıq vəziyyətini nəzərə alaraq, sənəddə «bütün işçilər cədvəli təsdiqləyib» ifadəsini yazmaq olarmı? Ədədi əsaslandırma ilə cavab verin və düzgün ifadəni təklif edin.
Read the worked answer
Xülasə cədvəli.
| Vəziyyət | Say |
|---|---|
| İmzalayıb | 7 |
| Şifahi razılaşıb | 3 |
| Cavab verməyib | 2 |
| Cəmi | 12 |
Qiymətləndirmə. «Bütün işçilər təsdiqləyib» ifadəsi yalnız 12/12 halında doğru olardı. Faktiki olaraq yazılı təsdiq 7/12 ≈ 58,3%-dir. Şifahi razılıq yazılı təsdiq sayılmır, çünki sənəd imza tələb edir; 2 nəfər isə heç bir mövqe bildirməyib. Deməli, ifadə faktiki vəziyyəti təhrif edir və rəsmi sənəddə yanlış məlumat yaratmış olar.
Düzgün ifadə. «12 işçidən 7-si cədvəli yazılı şəkildə təsdiqləyib, 3-ü şifahi razılıq verib, 2-si isə hələ cavab verməyib.»
Əlavə qeyd. Rəqəmlərin yazılışı vahid olmalıdır: əgər sənədin bir yerində rəqəm rəqəmlə yazılırsa, analoji yerlərdə də rəqəmlə yazılmalıdır. Cəmi göstərici (12) hissələrin cəminə bərabər olmalıdır: 7 + 3 + 2 = 12 - bu, sənədin daxili ardıcıllığını təmin edir.
3. Sənəddə durğu işarələri ilə bağlı ardıcıllığı təmin etmək üçün hansı iki yoxlama prinsipini tətbiq edərdiniz? Qısa izah verin.
Read the worked answer
Birinci prinsip - eyni funksiya, eyni işarə. Sənəd boyu eyni sintaktik funksiyanı daşıyan quruluşlar eyni durğu işarəsi ilə ayrılmalıdır. Məsələn, sadalanan homogen üzvlər vergüllə ayrılırsa, bütün siyahılarda bu qayda saxlanmalıdır; bir yerdə vergül, digər yerdə nöqtəli vergül işlədilməsi oxucunu çaşdırır.
İkinci prinsip - mənanın dəyişməməsi. Durğu işarəsi dəyişdikdə cümlənin mənası dəyişirsə, həmin işarə məcburi hesab olunur. Məsələn, «İşçilər, cədvəli imzalamayıb» və «İşçilər cədvəli imzalamayıb» cümlələri müxtəlif məna verir: birincidə müraciət, ikincidə subyekt-xəbər əlaqəsi var. Rəsmi sənəddə ikinci oxunuş üstün tutulmalıdır ki, müraciət kimi yozulmasın.
Tətbiq qaydası. Əvvəlcə bütün cümlələr üzrə durğu işarələrinin siyahısı çıxarılır, sonra hər işarənin yanında onun funksiyası qeyd olunur. Funksiyalar uyğun gəlmirsə, işarə düzəldilir. Bu üsul həm ardıcıllığı, həm də birmənalılığı eyni vaxtda təmin edir.