DIM Bakalavr Group II key terms

Sözlərin və şəkilçilərin yazılışını müəyyən edən vahid qaydalar sistemi. Düzgün yazılış imla lüğətləri və rəsmi qaydalar əsasında yoxlanılır.

Sözlərin ədəbi dildə düzgün tələffüz qaydalarını öyrənən bölmə. Yazılışdan fərqli olaraq səslərin necə deyildiyini müəyyən edir və nitq mədəniyyəti üçün əsas sayılır.

Ağız boşluğunda heç bir maneəyə rast gəlmədən tələffüz olunan səslər. Azərbaycan dilində doqquz sait var və onlar sözün heca sayını müəyyən edir.

Tələffüz zamanı nitq orqanlarında müəyyən maneə yaranan səslər. Onlar səsin iştirakına görə kar və cingiltili qruplara bölünür.

Şəkilçinin səs tərkibinin sözün son hecasına uyğunlaşması prinsipi. Sait ahəngi qalın-incəliyə, samit ahəngi isə kar-cingiltiliyə görə şəkilçi seçimini tənzimləyir.

Sözün əsas mənasını daşıyan və daha kiçik mənalı hissələrə bölünməyən hissəsi. Şəkilçilər kökə artırılaraq yeni sözlər və formalar yaradır.

Söz kökünə və ya gövdəsinə artırılaraq mənasını dəyişən və ya qrammatik forma yaradan hissə. Leksik və qrammatik şəkilçilər bir-birindən fərqlənir.

Sözlərin mənasına, qrammatik xüsusiyyətlərinə və cümlədəki roluna görə bölündüyü qruplar. İsim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf, qoşma, bağlayıcı, ədat və nidadan ibarətdir.

Cümlədə sözlərin yerinə yetirdiyi sintaktik vəzifələr. Baş üzvlər mübtəda və xəbərdən, ikinci dərəcəli üzvlər isə tamamlıq, təyin və zərflikdən ibarətdir.

İki və ya daha çox sözün məna və qrammatik cəhətdən bağlanaraq yaratdığı birlik. Cümlədən fərqli olaraq tam fikir ifadə etmir və yalnız cümlə daxilində işlənir.

Tərkibində iki və ya daha çox sadə cümlə olan quruluş. Hisssələr bağlayıcılarla, ədatlarla və ya intonasiya ilə birləşərək tam fikir bildirir.

Yazıda fikrin aydın və düzgün çatdırılması üçün istifadə olunan işarələr. Nöqtə, vergül, nida və sual işarələri cümlənin mənasını və intonasiyasını müəyyən edir.

Tərkib hissələri sabit qaydada işlənən və bütövlükdə məcazi məna bildirən söz birliyi. Onun tərkibini dəyişmək və ya sözləri ayrı-ayrılıqda tərcümə etmək olmaz.

Mənası yaxın və ya eyni olan, lakin üslub və çalarlarına görə fərqlənən sözlər. Nitqdə onların düzgün seçimi ifadənin dəqiqliyini artırır.

Mənası bir-birinə zidd olan söz cütləri. Onlar müqayisə, təzad və qarşılaşdırma məqsədilə işlədilir və mətnin ifadəliliyini gücləndirir.

Yazılışı və tələffüzü eyni, lakin mənası tamamilə fərqli olan sözlər. Onları kontekst vasitəsilə ayırd etmək lazımdır.

Sayma zamanı istifadə olunan müsbət tam ədədlər: bir, iki, üç və s. Bəzi təriflərdə sıfır da natural ədədlər çoxluğuna daxil edilir.

Müsbət natural ədədlər, onların mənfi qarşılıqları və sıfırdan ibarət çoxluq. Kəsir hissəsi olmayan bütün ədədləri əhatə edir.

İki tam ədədin nisbəti şəklində, yəni m/n kəsr kimi göstərilə bilən ədədlər. Burada məxrəc sıfırdan fərqli olmalıdır.

İki tam ədədin nisbəti kimi ifadə oluna bilməyən həqiqi ədədlər. Onların onluq yazılışı sonsuz və dövri olmayan xarakter daşıyır.

Yalnız birə və özünə qalıqsız bölünən, birdən böyük natural ədəd. Məsələn, 2, 3, 5, 7 və 11 sadə ədədlərdir.

Birdən böyük olub ikidən çox böləni olan natural ədəd. Hər mürəkkəb ədədi sadə vuruqlara ayırmaq mümkündür.

İki və ya daha çox ədədin ən böyük ortaq böləni. Ədədləri sadə vuruqlara ayırmaqla və ya Evklid alqoritmi ilə tapılır.

İki və ya daha çox ədədin ən kiçik ortaq bölünəni. Kəsrləri ortaq məxrəcə gətirmək və məxrəcləri bərabərləşdirmək üçün istifadə olunur.

Bütövün yüzdə bir hissəsini ifadə edən nisbət ölçüsü. Faiz məsələlərində hissə, bütöv və faiz dərəcəsi arasındakı əlaqədən istifadə olunur.

İki kəmiyyətin bir-birinə olan ədədi münasibəti. Adətən kəsr və ya iki nöqtə ilə yazılır və müqayisə üçün istifadə edilir.

İki nisbətin bərabərliyi. Proporsiyada orta hədlərin hasili kənar hədlərin hasilinə bərabərdir və bu xassə naməlum həddi tapmağa imkan verir.

Dəyişəni birinci dərəcədə olan tənlik. Onun həlli dəyişəni təcrid etməklə, yəni hər iki tərəfə eyni əməliyyat tətbiq etməklə tapılır.

Dəyişənin ən yüksək dərəcəsinin iki olduğu tənlik. Həll diskriminant vasitəsilə köklər düsturu ilə və ya Viyet teoremindən istifadə etməklə tapılır.

Kvadrat tənliyin köklərinin sayını və xarakterini təyin edən ifadə. Müsbət olduqda iki fərqli, sıfır olduqda bir, mənfi olduqda isə həqiqi kök olmur.

İki ifadənin böyüklük və ya kiçiklik münasibətini göstərən riyazi yazılış. Onun həlli interval şəklində ifadə olunur və ədəd oxunda göstərilir.

Bir çoxluğun hər elementinə digər çoxluğun yalnız bir elementini uyğunlaşdıran qayda. Asılı dəyişən arqumentin qiymətindən asılı olaraq dəyişir.

Kvadratı verilmiş ədədə bərabər olan qeyri-mənfi ədəd. Məsələn, doqquzun kvadrat kökü üçdür, çünki üçün kvadratı doqquza bərabərdir.

Bucaqlar və tərəflər arasındakı əlaqələri öyrənən riyaziyyat bölməsi. Sinus, kosinus və tangens funksiyaları üçbucaqların həllində geniş istifadə olunur.

Düzbucaqlı üçbucaqda iki katetin kvadratları cəminin hipotenuzun kvadratına bərabər olduğunu bildirən teorem. Uzunluq hesablamalarında geniş tətbiq olunur.

Təsadüfi hadisənin baş vermə imkanının ədədi ölçüsü. Klassik tərifdə əlverişli nəticələrin sayının bütün mümkün nəticələrin sayına nisbəti kimi hesablanır.

Bir sıra ədədlərin cəminin onların sayına bölünməsindən alınan nəticə. Hesablamada hər bir qiymət nəzərə alınır və kəsr nəticə də mümkündür.

Məlumatların toplanması, təhlili və şərh edilməsi ilə məşğul olan bölmə. Cədvəl və diaqramlar vasitəsilə kəmiyyət məlumatları ümumiləşdirilir.

The two main parts of an English sentence: the subject names who or what performs the action, and the predicate states what is said about it. Every complete English sentence needs both.

A verb form that shows when an action happens: past, present, or future. English has simple, continuous, perfect, and perfect continuous forms in each time frame.

A verb whose past simple and past participle forms are not made by adding -ed. Examples include go-went-gone and take-took-taken, so each form must be memorised.

A sentence structure where the object of the action becomes the subject. It is formed with the correct form of be plus the past participle, as in the letter was written.

The fixed arrangement of words in an English sentence, normally subject then verb then object. Changing the order can alter meaning or make the sentence incorrect.

The structure used to ask something, usually made by putting an auxiliary verb before the subject. Yes-no questions and wh-questions follow slightly different patterns.

A helping verb such as be, do, or have that works with a main verb to build tenses, questions, and negatives. It carries the grammatical information in the sentence.

A verb such as can, must, should, or may that expresses ability, obligation, permission, or possibility. It is followed by the base form of the main verb.

A sentence describing a situation that depends on a condition, usually with if. First, second, and third conditionals differ in how real or likely the condition is.

A word such as in, on, at, or between that shows the relation of a noun to another element. English preposition use is often idiomatic and must be learned in context.

A combination of a verb and a particle or preposition that has a meaning of its own, such as give up or look after. The meaning usually cannot be guessed from the parts.

A natural pairing of words that native speakers commonly use together, such as make a decision or heavy rain. Learning collocations improves accuracy more than translating word by word.

The ability to understand a written English text and answer questions about its main idea, details, and inferences. It depends on vocabulary knowledge and careful reading of context.

Restating the meaning of a sentence or passage in different words while keeping the original sense. In exams it is often tested by matching a text sentence to a reworded option.

A word that has nearly the same meaning as another English word, such as big and large. Choosing the right synonym depends on register and the exact context.