One question at a time. Build your DIM Bakalavr Group II understanding.
First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Azərbaycan dilində doqquz sait səs var: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü. Bu səslər dilin və dodağın iştirakına görə təsnif olunur. Saitlərin dəqiq sayını bilmək heca və ahəng qanunlarını təhlil etmək üçün əsas şərtdir.
«Kitab» sözü kar «k» samiti ilə başlayır və kar «b» səsi ilə bitir. Kar samitlər səs tellərinin titrəmədiyi səslərdir. Sözün hər iki ucunda kar samitin olması onu digər variantlardan fərqləndirir.
«Kitabxana» sözündə incə saitli «i» ilə qalın saitli «a» eyni söz daxilində qarışır, bu da ahəng qanununun pozulmasıdır. Digər variantlarda saitlər ya hamısı qalın, ya da hamısı incə xarakter daşıyır. Ahəng qanunu söz kökündə və şəkilçilərdə sait uyğunluğunu tələb edir.
Mübtəda cümlədə hərəkəti yerinə yetirən, kim? nə? sualına cavab verən baş üzv dür. Burada «müəllim» izah etmək hərəkətini icra edir. «Şagirdlərə» dolayı obyekt, «mövzunu» isə tamamlıq funksiyasını daşıyır.
«Gözəl» sifətdir və əşyanın əlamətini bildirir, qoşma deyil. Qoşmalar sözlər arasında əlaqə yaradan köməkçi nitq hissəsidir. «Üçün», «kimi» və «ilə» məhz bu funksiyanı yerinə yetirir.
Məsdər feilin təsriflənməyən formasıdır və «-maq, -mək» şəkilçisi ilə düzəlir. «Oxumaq» hərəkətin adını bildirir, şəxs və zamana görə dəyişmir. Digər variantlar şəxsə və zamana görə təsriflənən formalardır.
Azərbaycan dilində cümlənin adi quruluşu mübtəda, ikinci dərəcəli üzvlər və xəbər ardıcıllığına əsaslanır. «Kitabı mən dünən oxudum» cümləsində obyekt, mübtəda, zərf və xəbər məntiqi ardıcıllıqla düzülüb. Bu sıra fikrin aydın çatdırılmasını təmin edir.
Antonim mənaca əks olan sözlərdir. «Ağıllı» sözünün əksi «ağılsız» olur, çünki biri müsbət, digəri mənfi keyfiyyəti bildirir. Antonim münasibəti yalnız eyni nitq hissəsi daxilində yaranır.
«Qırmızı» əşyanın rəng əlamətini bildirir və ismin qarşısında gələrək onu təyin edir. Bu xüsusiyyət sifətin əsas əlamətidir. Sifətlər əşyanın keyfiyyət, rəng, ölçü və s. əlamətlərini ifadə edir.
«Hər gün» hərəkətin nə vaxt baş verdiyini bildirir, yəni zaman zərfidir. Zərflər feilin əlamətini göstərir. Cümlədə hərəkətin vaxtını, yerini və ya tərzini bildirən üzv zərf adlanır.
«Kitab» sözünə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda son cingiltili «b» kar «p» səsinə çevrilir: kitabda. Bu hadisə söz kökünün son samitinin səssizləşməsi kimi izah olunur. Səslənmə fonetik qanunauyğunluqdur.
«Həkimdir» mübtəda haqqında məlumat verir və cümləni tamamlayır, yəni xəbərdir. Xəbər cümlənin qrammatik mərkəzini təşkil edir. Burada «-dir» şəkilçisi xəbərliyi gücləndirir.
Cümlədə «romanını» tamamlıq, «oxuculara» isə dolayı obyekt funksiyasını daşıyır; hər ikisi ikinci dərəcəli üzvdür. «Yeni» təyin olsa da, söz birləşməsinin daxilində fərqləndirici rol oynayır. Beləliklə, əsas ikinci dərəcəli üzvlər iki tamamlıqdır.
«Sürətli qatar» birləşməsində «sürətli» sifət, «qatar» isə isimdir və sifət ismi təyin edir. Bu model Azərbaycan dilində ən geniş yayılmış təyini söz birləşməsidir. Sifət həmişə isimdən əvvəl gəlir.
Cümlə iki müstəqil sadə cümlədən ibarətdir və vergüllə birləşdirilib, buna görə mürəkkəb cümlə sayılır. Hər iki hissənin öz mübtəda və xəbəri var. Mürəkkəb cümlələr tabeli və tabesiz olmaqla iki yerə ayrılır.
«Tezdən» sözü hərəkətin və ya halın vaxtını göstərir, yəni zaman mənasını daşıyır. Zaman bildirən zərflər cümlədə vaxt münasibətini qurur. «-dan, -dən» şəkilçisi burada başlanğıc nöqtəsini ifadə edir.
«-mış, -miş» şəkilçisi ilə düzələn feil forması nəqli keçmiş zamanı bildirir. Danışan hərəkəti özü görmədən, eşitmə və ya nəticə əsasında təqdim edir. «Oxumuşam» forması birinci şəxsdə nəqli keçmiş zamandır.
«Ki» bağlayıcısı budaq cümləni baş cümləyə birləşdirir və ondan əvvəl vergül qoyulur. «Bilirəm ki, sən gələcəksən» cümləsində durğu işarələri bu qaydaya uyğundur. Bağlayıcıdan sonra vergül yazılması sintaktik bölgünü aydınlaşdırır.
«Alma» burada meyvə deyil, yanağın rəngini və gözəlliyini bildirən bənzətmə vasitəsidir. Məcazi məna sözün əsas mənasından uzaqlaşaraq yeni obrazlı məna qazanmasıdır. Digər cümlələrdə isə söz öz düz mənasında işlənib.
«Sakit» sözü mübtədanın vəziyyətini bildirir və cümlədə xəbər funksiyasını daşıyır. Burada isim xəbəri modeli işləyir: «dəniz» mübtəda, «sakit idi» xəbərdir. Sifətin xəbər vəzifəsində işlənməsi Azərbaycan dilində geniş yayılıb.
«Oğul» sözünə şəkilçi qoşulduqda ikinci sait düşür: oğlu, oğlum. Bu hadisə sait düşməsi adlanır və fonetik dəyişmə növlərindən biridir. Sait düşməsi sözün heca quruluşunu dəyişir.
Sözün heca sayı saitlərin sayı ilə müəyyən olunur. «Mü-əl-lim» yazılışında saitlərin sayı iki olduğu üçün söz ikihəcalıdır. Heca bölgüsü sait səslər əsasında aparılır.
Sinonim mənaca yaxın və ya eyni olan sözlərdir. «Yaxşı» sözünə mənaca yaxın variant «gözəl»dir, çünki hər ikisi müsbət keyfiyyəti bildirir. Sinonimlər cümlədə bir-birini əvəz edə bilir.
«Kitabı» sözü «-ı» şəkilçisi ilə təsirlik halda durur və hərəkətin birbaşa obyektini bildirir. Təsirlik hal kim? nə? sualına cavab verir. Bu halda şəkilçi ismin son saitə uyğun olaraq dəyişir.
«Çox» sözü burada sifətin (istidir) miqdarını gücləndirir və zərf funksiyasını daşıyır. Zərflər əlamətin dərəcəsini bildirə bilir. Sifət isə əşyanın əlamətini göstərir.
Azərbaycan əlifbasında doqquz sait hərf var: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü. Bu saitlər dilin fonetik sisteminin əsasını təşkil edir.
Kar samitlər tələffüz zamanı səs tellərinin titrəməməsi ilə səciyyələnir. p, t, k, s samitləri kar olub, səs telləri iştirak etmədən tələffüz olunur.
«Kitab» sözünün son hecasındaki sait «a» olsa da, sözün son samiti «b» kar olduğu üçün cəm şəkilçisi «-lər» variantında işlənir: kitablar deyil, kitablar? Əslində «kitab» sözü ahəng qanununa görə «-lar» qəbul edir: kitablar. Lakin sualda «kitab» sözünün cəm halı soruşulur və düzgün cavab «-lar» olmalıdır. Yenidən yoxlayaq: «kitab» sözü qalın saitli olduğu üçün «-lar» şəkilçisi ilə cəmlənir: kitablar. Buna görə düzgün cavab «-lar» olmalıdır. Sualın variantlarını nəzərdən keçirək: A) -lar, B) -lər, C) -lar və -lər, D) -dar. Düzgün cavab A olmalıdır. Lakin əvvəlki izahda səhvən B göstərilmişdir. Düzəliş: «Kitab» sözü qalın saitli olduğu üçün «-lar» şəkilçisi ilə cəmlənir. Beləliklə, düzgün cavab A variantıdır.
Düzəltmə söz kök və şəkilçidən ibarət olur. «Kitabça» sözü «kitab» kökünə «-ça» kiçiltmə şəkilçisinin artırılması ilə düzəlmişdir.
Sinonimlər eyni və ya yaxın məna bildirən sözlərdir. «Gözəl» sözünün sinonimi «qəşəng» sözüdür, hər ikisi xoş görünüşü ifadə edir.
«Hər gün» ifadəsi hərəkətin nə vaxt baş verdiyini bildirir və zaman zərfi funksiyasını yerinə yetirir. Zərf cümlədə ikinci dərəcəli üzv olub, feili xəbəri izah edir.
Yönlük hal «-a, -ə» şəkilçisi ilə düzəlir və hərəkətin istiqamətini bildirir. «Şagirdlərə» sözü «-ə» şəkilçisi qəbul edərək yönlük halda durur.
Azərbaycan dilində vurğu adətən sözün son hecasına düşür, lakin bəzi alınma sözlərdə vurğu yerini dəyişir. «Müəllim» sözü ərəb dilindən alındığı üçün vurğu ikinci hecaya düşür: mü-ƏL-lim.
Sifətin adi dərəcəsi heç bir şəkilçi və ya gücləndirici söz qəbul etməyən əsas formasıdır. «Gözəl» sözü heç bir dərəcə şəkilçisi daşımadığı üçün adi dərəcədədir.
Yönlük hal -a/-ə şəkilçisi ilə düzəlir və hərəkətin istiqamətini bildirir. «Bağçaya» sözündə -a şəkilçisi işlənib, ona görə bu söz yönlük haldadır.
Şühudi keçmiş zaman danışanın hadisəni öz gözü ilə gördüyünü bildirir və -ıb/-ib şəkilçisi ilə düzəlir. «Gəlib-getdilər» formasında bu şəkilçi aydın görünür.
Mübtəda cümlədə hərəkəti edən şəxsi, xəbər isə həmin hərəkəti bildirir. Burada «şagirdlər» mübtəda, «verdilər» xəbərdir; qalan sözlər ikinci dərəcəli üzvlərdir.
Sadə söz bir kökdən ibarət olur və şəkilçisiz işlənir. «Suiti» yalnız bir kökdən ibarətdir, digər variantlar isə iki kökün birləşməsindən yaranmış mürəkkəb sözlərdir.
Antonim mənaca bir-birinin əksini bildirən sözlərdir. «Gözəl» sözünün əksi «çirkin» sözüdür, digər variantlar isə yaxın məna bildirir.
Zaman zərfi hərəkətin nə vaxt baş verdiyini bildirir və «nə vaxt?» sualına cavab verir. «Sabah» sözü məhz bu suala cavab verdiyi üçün zaman zərfidir.
Azərbaycan əlifbasında saitlər a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü hərfləridir; qalan hərflər samitdir. «b, d, g, k» sırasında sait yoxdur, hamısı samitdir.
Mürəkkəb feil isim və ya sifətlə köməkçi feilin birləşməsindən yaranır. «İzah etdi» birləşməsində «izah» ismi «etmək» köməkçi feili ilə birləşərək mürəkkəb feil yaradır.
Söz düzəldici şəkilçi yeni leksik vahid yaradır və sözün mənasını dəyişir. «Kənd» kökünə -li artırıldıqda tamamilə yeni mənalı «kəndli» sözü yaranır.
Tabeli mürəkkəb cümlədə bir sadə cümlə digərinə tabedir və «ki» bağlayıcısı tez-tez bu əlaqəni qurur. «Müəllim dedi ki...» cümləsində ikinci hissə birincinin məzmununu izah edir.
Feli sifət -an/-ən şəkilçisi ilə düzəlir və ismi təyin edir. «Açan» sözü «uşaq» ismini təyin etdiyi üçün feli sifət formasındadır.
Təşbeh bir əşya və ya hadisəni digərinə bənzətməklə təsvir etməkdir; «kimi», «tək» sözləri bunu göstərir. «Dağ kimi» birləşməsində ürəyin daşa bənzədilməsi təşbeh yaradır.
İsimlərə artırılan -m, -im, -ım şəkilçiləri I şəxs tək mənaya işarə edir. «Qələmim» formasında -im şəkilçisi «mənim» mənasını verir.
Eyni kökün təkrarı ilə yaranan sözlər təkrar söz sayılır. «Tez-tez» formasında kök iki dəfə təkrarlanıb, bu isə mürəkkəb söz növüdür.
Təyin ismi keyfiyyət, əlamət baxımından izah edən ikinci dərəcəli üzvdür. «Yeni» sözü «əsər» isminin əlamətini bildirir, ona görə təyindir.
Söz sonunda cingiltili samit kar samitlə qarşılaşdıqda kar səslə əvəz olunur; buna samitlərin karlaşması deyilir. «Kitab» sözü tələffüzdə «kitap» kimi səslənir.