DIM Bakalavr Group II flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Ahəng qanunu

Azərbaycan dilində şəkilçinin sözün son saitinə uyğunlaşması qaydasıdır: son sait a, ı olduqda -lar, e, ə, i olduqda -lər işlənir.

Samit uyğunluğu

Kar samitlə bitən sözə şəkilçinin kar variantının, cingiltili samitlə bitən sözə cingiltili variantının artırılması qaydasıdır; məsələn «kitabda», «kağızdan».

Yiyəlik hal şəkilçisi

İsimlərə -ın, -in, -un, -ün şəkilçilərinin artırılması ilə düzəlir və mənsubiyyət bildirir; saitlə bitən sözlərdə şəkilçi -n formasında qoşulur.

Keçmiş nəqli zaman

Feilin -ıb, -ib, -ub, -üb şəkilçisi ilə düzələn zamanıdır; danışan hərəkəti özü görmədiyini, başqasından eşitdiyini bildirir.

Böyük hərflə yazılış

Cümlənin ilk sözü, xüsusi adlar, dövlət və təşkilat adlarının ilk sözü böyük hərflə yazılır; vəzifə və rütbə adları kiçik hərflə verilir.

Birbaşa nitq durğu işarələri

Birbaşa nitq müəllif sözlərindən sonra gəlirsə, iki nöqtə qoyulur və nitq dırnaq içində verilir; nöqtə dırnağın içində yazılır.

Felin təsirlik növü

Obyekti tələb edən fellərdir; məsələn «yazmaq», «oxumaq». Təsirsiz fellər obyektsiz işlənir və təsirlik növə keçə bilməz.

Söz birləşməsi

İki və ya daha çox sözün qrammatik və məna əlaqəsi ilə birləşməsidir; tabeli birləşmədə baş və asılı üzv, tabesiz birləşmədə bərabərhüquqlu üzvlər olur.

Kvadrat tənliyin diskriminantı

ax²+bx+c=0 tənliyi üçün D=b²−4ac düsturudur. D>0 olduqda iki fərqli həqiqi kök, D=0 olduqda bir kök, D<0 olduqda həqiqi kök yoxdur.

Vyeta teoremi

Kvadrat tənliyin kökləri cəminin −b/a, hasili isə c/a olduğunu bildirən teoremdir; kökləri tapmadan onların cəmi və hasilini hesablamağa imkan verir.

Hesabi silsilə cəmi

Hesabi silsilədə ilk n hədisin cəmi Sₙ=n(a₁+aₙ)/2 düsturu ilə hesablanır; burada a₁ birinci hədis, aₙ sonuncu hədisdir.

Həndəsi silsilə

Hər hədisi əvvəlkinin sabit q ədədinə vurulması ilə alınan ardıcıllıqdır; ümumi hədis bₙ=b₁·qⁿ⁻¹ düsturu ilə tapılır.

Loqarifma hasili qaydası

Eyni əsaslı loqarifmaların cəmi hasilin loqarifmasına bərabərdir: logₐ(xy)=logₐx+logₐy. Bu qayda yalnız x və y müsbət olduqda doğrudur.

Əsas triqonometrik eynilik

İstənilən bucaq üçün sin²α+cos²α=1 bərabərliyidir; bu eynilikdən bir funksiyanın qiymətini digəri ilə ifadə etmək üçün istifadə olunur.

İkiqat bucağın sinusu

sin2α=2sinα·cosα düsturudur; ikiqat bucağın sinusunu tək bucağın sinus və kosinusu vasitəsilə hesablamağa imkan verir.

Sinuslar teoremi

Üçbucaqda tərəfin qarşı bucağın sinusuna nisbəti sabitdir və ikiqat çevrə radiusuna bərabərdir: a/sinA=b/sinB=c/sinC=2R.

Kosinuslar teoremi

Üçbucağın tərəfi ilə iki digər tərəf və aralarındakı bucaq arasındakı əlaqəni verir: c²=a²+b²−2ab·cosC. Pifaqor teoreminin ümumiləşməsidir.

Heron düsturu

Tərəfləri a, b, c olan üçbucağın sahəsini yarımperimetr p vasitəsilə hesablayır: S=√(p(p−a)(p−b)(p−c)), burada p=(a+b+c)/2.

Kürənin həcmi

Radiusu r olan kürənin həcmi V=(4/3)πr³ düsturu ilə hesablanır; səthinin sahəsi isə S=4πr² düsturu ilə tapılır.

Ehtimalın klassik tərifi

A hadisəsinin ehtimalı əlverişli nəticələrin sayının bütün bərabər mümkün nəticələrin sayına nisbətinə bərabərdir və 0 ilə 1 arasında dəyişir.

Qüvvətin törəməsi

(xⁿ)′=n·xⁿ⁻¹ düsturudur; burada n həqiqi ədəddir. Bu qayda çoxhədli funksiyaların törəməsini hədis-hədis hesablamağa imkan verir.

Ekstremumun tapılması

Funksiyanın törəməsi sıfıra bərabər olan nöqtələr tapılır; törəmənin işarəsi bu nöqtədə dəyişirsə, həmin nöqtə maksimum və ya minimumdur.

Dairənin sahəsi

Radiusu r olan dairənin sahəsi S=πr², çevrəsinin uzunluğu isə C=2πr düsturu ilə hesablanır; π təqribən 3,14159-a bərabərdir.

Present Perfect tense

have/has + felin üçüncü forması ilə düzəlir və keçmişdə baş verib indiyə təsir edən hərəkəti bildirir; «yesterday», «last week» kimi dəqiq keçmiş zaman ifadələri ilə işlənmir.

First conditional

Real və mümkün gələcək şərti bildirir: if budağında Present Simple, əsas budaqda will + felin birinci forması işlədilir.

Second conditional

Real olmayan və ya ehtimalı az olan indiki şərti bildirir: if + Past Simple, əsas budaqda would + felin birinci forması gəlir.

Third conditional

Keçmişdə baş verməmiş şərti bildirir: if + Past Perfect, əsas budaqda would have + felin üçüncü forması işlədilir.

Passive voice quruluşu

be feli + felin üçüncü forması ilə düzəlir; zaman «be» feli ilə ifadə olunur, məsələn «The letter was written yesterday» cümləsində.

Reported speech zaman dəyişməsi

Dolayı nitqdə indiki zaman keçmişə, keçmiş zaman isə Past Perfect-ə çevrilir; «today» → «that day», «tomorrow» → «the next day» kimi dəyişir.

Relative pronouns

Budaqları ismə bağlayan əvəzliklərdir: «who» şəxs, «which» əşya, «where» yer, «whose» mənsubiyyət üçün işlədilir; məhdudlaşdırıcı budaqda vergül qoyulmur.

Modal fellərin mənası

«Must» güclü öhdəlik, «have to» xarici zərurət, «should» məsləhət, «might» zəif ehtimal bildirir; modaldan sonra «to» işlədilmir.

Sifətdən zərf düzəltmə

Sifətə -ly şəkilçisi artırılaraq zərf alınır: quick → quickly, careful → carefully. Saitlə bitən «y» səsi «i»-yə çevrilir: happy → happily.