Büdcə bölgüsündə faiz və nisbət qərarı
Bir tələbə layihə qrupu 3 fənni əhatə edən təqdimat üçün 480 manat məbləğində vəsait ayırıb. Vəsait üç istiqamət arasında bölünməlidir: çap materialları, nəqliyyat və qidalanma. Qaydalar belədir: çap materiallarına ayrılan məbləğ ümumi vəsaitin 25%-dən az olmamalıdır; nəqliyyata çəkilən xərc çap xərcindən ən azı 40 manat çox olmalıdır; qidalanmaya qalan məbləğ isə 150 manatdan çox olmamalıdır. Qrup rəhbəri təklif edir ki, çap üçün 120 manat, nəqliyyat üçün 160 manat, qidalanma üçün isə 200 manat ayrılsın. Qrupun 5 üzvü var və hər üzv nəqliyyat xərcinin ən azı 30 manatını özü ödəməyə hazırdır.
1. Təklif olunan bölgü bütün qaydalara uyğundurmu? Hər şərti ayrıca yoxlayın və nəticəni əsaslandırın.
Read the worked answer
Şərt 1 - çap payı. 120 / 480 = 0,25 = 25%. Şərt «25%-dən az olmamalıdır» olduğundan 25% sərhəd halıdır və şərti ödəyir (bərabərlik icazəlidir).
Şərt 2 - nəqliyyat çapdan ən azı 40 manat çox. 160 − 120 = 40 manat. Şərt «ən azı 40» olduğundan bu da sərhəd halıdır və ödəyir.
Şərt 3 - qidalanma 150 manatdan çox olmamalıdır. Təklifdə 200 manat nəzərdə tutulub. 200 > 150, deməli şərt pozulur.
Cəm yoxlaması. 120 + 160 + 200 = 480 - məbləğ tam bölünüb, bu baxımdan problem yoxdur.
Nəticə. Bölgü bütün qaydalara uyğun deyil: üç şərtdən ikisi sərhəddə ödənir, üçüncüsü isə pozulur. Yəni təklif qismən qənaətbəxşdir, lakin qidalanma xərci ən azı 50 manat azaldılmalıdır.
2. Qidalanma şərtini ödəmək üçün bölgünü necə dəyişmək olar? Digər iki şərtin pozulmadığı ən azı bir konkret variant təqdim edin və yoxlayın.
Read the worked answer
Məhdudiyyətlər.
- Çap ≥ 0,25 × 480 = 120 manat.
- Nəqliyyat ≥ çap + 40.
- Qidalanma ≤ 150.
- Cəm = 480.
Çıxarış. Qidalanma ən çoxu 150 olduğundan çap + nəqliyyat ≥ 330 olmalıdır. Çap ən azı 120 olduğundan nəqliyyat ən azı 160 olur; 120 + 160 = 280 < 330. Deməli, çapı artırmaq lazımdır.
Variant. Çap = 140, nəqliyyat = 190, qidalanma = 150.
Yoxlama.
- Çap payı: 140 / 480 ≈ 29,2% ≥ 25% - ödəyir.
- Nəqliyyat fərqi: 190 − 140 = 50 ≥ 40 - ödəyir.
- Qidalanma: 150 ≤ 150 - sərhəddə ödəyir.
- Cəm: 140 + 190 + 150 = 480 - tam bölünür.
Nəticə. Bu bölgü bütün şərtləri ödəyir. Diqqət yetirin ki, qidalanma məhz yuxarı sərhəddə (150) saxlanılır, çünki qalan 330 manat çap və nəqliyyat arasında bölünməlidir və bu, minimum tələbləri rahat ödəyir.
3. 5 üzvün hər biri nəqliyyat xərcinin ən azı 30 manatını özü ödəməyə hazırdırsa, bu, hansı bölgü variantlarını mümkün edir və qrupun faktiki xərci nə qədər azalır?
Read the worked answer
Üzvlərin töhfəsi. 5 × 30 = 150 manat. Bu o deməkdir ki, nəqliyyat xərci ən azı 150 manat olduqda qrupun büdcəsindən çıxan məbləğ 150 manat azalır.
Hansı variantlarda işləyir. Nəqliyyat xərci ≥ 150 olmalıdır. Əvvəlki variantda (140 / 190 / 150) nəqliyyat 190 manatdır, yəni 190 ≥ 150 - şərt ödənir. Bu halda qrupun öz büdcəsindən çıxan məbləğ 480 − 150 = 330 manat olur.
Əks hal. Əgər nəqliyyat 150 manatdan az olsaydı, üzvlərin töhfəsi tam istifadə olunmazdı; məsələn, nəqliyyat 140 manat olduqda yalnız 140 manat ödənilə bilər və 10 manatlıq potensial istifadəsiz qalardı.
Əlavə imkan. Töhfə hesabına çap xərcini artırmaq da mümkündür: məsələn, çap = 160, nəqliyyat = 200, qidalanma = 120. Yoxlama: 160/480 ≈ 33,3% ≥ 25%; 200 − 160 = 40 ≥ 40; 120 ≤ 150; cəm 480. Bu variant da qaydalara uyğundur və nəqliyyat 200 ≥ 150 olduğundan üzvlərin töhfəsi tam işlədilir.
Nəticə. Üzvlərin töhfəsi bölgünü sərbəstləşdirir, lakin yalnız nəqliyyat xərcinin 150 manatdan az olmadığı variantlarda tam reallaşır.