Azərbaycan dili: qrammatika, orfoqrafiya və mətn bacarıqları
Əsas anlayışlar
Azərbaycan dili bölməsi üç əsas qatı yoxlayır: fonetika və orfoepiya, morfologiya və orfoqrafiya, sintaksis və mətn məntiqi. Hər şeydən əvvəl sözün tərkibini (kök, şəkilçi) və şəkilçinin növünü (sözəmilgətirən, sözdəyişdirən) ayırd etməyi öyrənin. Ahəng qanunu, saitlərin incə-qalın bölgüsü, samitlərin kar-cingiltili qarşılığı ən çox sual doğuran mövzulardır. Feilin şəkilçiləri (zaman, şəxs), ismin hal və mənsubiyyət şəkilçiləri, sifətin dərəcələri cədvəl şəklində yadda saxlanmalıdır.
Sintaksis və cümlə üzvləri
Mübtəda ilə xəbər arasında şəxs və kəmiyyət uyğunluğu, tamamlığın hal ilə idarə olunması, budaq cümlənin baş cümləyə bağlanma üsulu diqqət tələb edir. Sual tiplərində tez-tez "cümlənin hansı üzvü yoxdur?" və ya "budaq cümlə hansı üzvü əvəz edir?" soruşulur.
Tələlər
Birinci tələ – oxşar səslənən şəkilçiləri qarışdırmaq: məsələn, feli sifət və feli bağlama şəkilçiləri. İkinci tələ – durğu işarələri: sadalanma, ümumiləşdirici söz, ara söz və müraciətdə vergülün yeri. Üçüncü tələ – alınma sözlərin yazılışı və vurğu yerinin dəyişməsi.
İşlənmiş nümunə
"Şagirdlər kitabı oxuyub müzakirə etdilər" cümləsində xəbər hansı formadadır? “Oxuyub ... etdilər” – feli bağlama ilə düzəldilmiş mürəkkəb xəbərdir; hər iki hissə eyni mübtədaya aiddir, şəxs uyğunluğu son hissədə göstərilir.
Qayda
Şəkilçi təhlili apararkən əvvəl sözün kökünü tapın, sonra şəkilçiləri sağdan sola ayırın; hər şəkilçinin nitq hissəsini dəyişib-dəyişmədiyini yoxlayın.