Mətn redaktəsində şəkilçi və söz birləşməsi seçimi
Elmi-populyar jurnal üçün mətn hazırlayan redaktor Rəşad üç cümləni yoxlayır. Birinci cümlədə «tələbə» sözünə yiyəlik hal şəkilçisi artırılmalıdır, ikinci cümlədə isə «Azərbaycan» və «dili» sözləri birləşərək mürəkkəb ad yaradır. Üçüncü cümlədə feli sifət işlənib və ondan sonra vergül qoyulub. Rəşadın qarşısında iki variant var: şəkilçini sözün son samitinin ahənginə uyğunlaşdırmaq, yoxsa yazı ənənəsində sabitlənmiş formanı saxlamaq. Redaksiya qaydalarında deyilir ki, rəsmi adlar dəyişdirilmir, lakin cümlə daxilində hallanma qrammatik cəhətdən əsaslandırılmalıdır. Mətn 1200 sözdən ibarətdir və nəşrə iki gün qalır.
1. Birinci cümlədə «tələbə» sözünə yiyəlik hal şəkilçisini seçərkən hansı qrammatik prinsipi əsas götürmək lazımdır və səhv seçim hansı nəticəyə gətirir?
Read the worked answer
Yiyəlik hal şəkilçisi sözün son saitinin ahənginə tabedir: «tələbə» sözü -ə saiti ilə bitdiyi üçün yiyəlik halda «tələbənin» forması yaranır. Burada iki amil işləyir: (1) sait ahəngi qanunu - son sait incə olduğu üçün şəkilçi də incə variantda (-nin) gəlir; (2) son samit səslidirsə, şəkilçi -nin/-nın, kar samitdən sonra isə -in/-ın şəklində qoşulur. «Tələbə» sözü saitlə bitdiyinə görə -n- bağlayıcı samiti düşür və «tələbənin» alınır. Əgər redaktor səhvən «tələbənın» yazsa, sait ahəngi pozulur və mətn qrammatik cəhətdən yanlış görünür; bu, elmi mətnin etibarlılığına xələl gətirir və redaksiya standartlarına ziddir. Ona görə də seçim sözün fonetik quruluşuna əsaslanmalıdır, yazı ənənəsi isə yalnız istisna hallarda (məsələn, sabit rəsmi adlarda) nəzərə alınır.
2. İkinci cümlədə «Azərbaycan dili» birləşməsinin hansı halda dəyişməz qalması, hansı halda isə hallanması düzgündür? Cavabı rəsmi ad prinsipi ilə əsaslandırın.
Read the worked answer
Mürəkkəb ad kimi «Azərbaycan dili» birləşməsi rəsmi sənədlərdə, elmi adlandırmalarda və başlıqlarda tam şəkildə, dəyişməz saxlanılır: məsələn, «Azərbaycan dili kafedrası». Burada birləşmə vahid ad kimi çıxış edir və yalnız ikinci komponent hallana bilər: «Azərbaycan dilinin kafedrası». Əgər cümlədə birləşmə ad funksiyasında deyil, sərbəst söz birləşməsi kimi işlənirsə, hər iki komponent ayrı-ayrılıqda qrammatik vəzifə daşıyır və yalnız əsas söz (dili) şəkilçi qəbul edir. Səhv variant «Azərbaycanın dili» olardı, çünki bu, artıq rəsmi adı deyil, mənsubiyyət münasibətini bildirir. Deməli, qərar cümlədəki funksiyadan asılıdır: ad funksiyası - dəyişməz birinci komponent; sərbəst birləşmə - yalnız ikinci komponentin hallanması.
3. Üçüncü cümlədə feli sifətdən sonra vergülün qoyulub-qoyulmamasını necə əsaslandırmaq olar?
Read the worked answer
Feli sifət cümlədə təyin vəzifəsində işlənirsə və aid olduğu isimdən əvvəl gəlirsə, vergül qoyulmur: «oxunan kitab». Əgər feli sifət genişləndirilmiş tərkib yaradırsa və isimdən sonra gəlirsə, o, ayrıca təyin kimi vergüllə ayrılır: «Kitab, dünən oxunan, stolun üstündədir». Redaktorun cümləsində feli sifətin yerini və genişlənmə dərəcəsini müəyyən etmək lazımdır: əgər feli sifət özündən sonra tamamlayıcı tələb etmirsə və isimdən əvvəldirsə, vergül izafi işarədir və mətndən çıxarılmalıdır. Əks halda, yəni feli sifət intonasiya pauzası ilə ayrılan ayrıca təyin funksiyasındadırsa, vergül saxlanılır. Beləliklə, qərar sintaktik vəzifəyə və söz sırasına əsaslanır, sadəcə «feli sifətdən sonra vergül qoyulur» kimi ümumi qaydaya deyil.