Şəkilçi və söz sırası ilə bağlı redaktə qərarı
Jurnalist Nigar xəbər mətnində iki cümləni düzəldir. Birinci cümlə: «Komissiya qərarı iki gün ərzində elan olunacaq.» İkinci cümlə: «Toplantıda iştirak edən nümayəndələr müzakirəni davam etdirdilər.» Redaktor deyir ki, birinci cümlədə məntiqsizlik var, çünki qərarı elan edən subyekt göstərilməyib və «qərarı» sözündəki hal şəkilçisi mənanı dəyişir. İkinci cümlədə isə feli sifət tərkibi kimə aid olduğu birmənalı deyil. Mətn 800 sözdür və nəşrə bir gün qalıb. Nigar hər iki cümləni qrammatik cəhətdən dəqiqləşdirməlidir.
1. Birinci cümlədə «qərarı» sözünün hansı halda olması mənanı dəqiqləşdirir və səhv hal hansı anlaşılmazlıq yaradır?
Read the worked answer
«Qərarı» forması iki cür oxuna bilər: (1) yiyəlik hal - «qərarı elan olunacaq» yəni kiminsə qərarı; (2) təsirlik hal - «qərarı elan etmək» yəni qərarı elan etmək. Cümlədə «elan olunacaq» məchul növdə olduğu üçün təsirlik hal obyekti tələb etmir; bu halda «qərarı» yiyəlik kimi qalır və subyektin kim olduğu açılmır. Düzəliş: ya subyekti əlavə etmək - «Komissiya öz qərarını iki gün ərzində elan edəcək», ya da adlıq halda yazmaq - «Komissiyanın qərarı iki gün ərzində elan olunacaq». Birinci variant daha aydındır, çünki hərəkəti kimin edəcəyi göstərilir. Səhv buraxılsa, oxucu qərarın kimə aid olduğunu və kimin elan edəcəyini anlaya bilməz.
2. İkinci cümlədə feli sifət tərkibinin aidiyyətini necə dəqiqləşdirmək olar?
Read the worked answer
«Toplantıda iştirak edən nümayəndələr» tərkibində feli sifət «nümayəndələr» sözünə aiddir, lakin cümlədə ikinci feli sifət («davam etdirən» mənasında) yoxdur; mürəkkəblik «iştirak edən» tərkibinin genişlənməsindən yaranır. Dəqiqləşdirmə üçün iki yol var: (1) tərkibi vergüllə ayırmaq - «Toplantıda iştirak edən nümayəndələr, müzakirəni davam etdirdilər» yanlışdır, çünki burada vergül cümləni iki yerə bölür; (2) söz sırasını dəyişmək - «Müzakirəni toplantıda iştirak edən nümayəndələr davam etdirdilər». İkinci variant daha yaxşıdır, çünki feli sifət tərkibi birbaşa aid olduğu ismin qarşısında qalır və cümlədə ikinci təyin yaranmır. Əgər mətn «toplantıda iştirak edən» ifadəsini bütün cümləyə aid etmək istəyirsə, o zaman ayrıca budaq cümlə qurmaq lazımdır: «Nümayəndələr toplantıda iştirak edirdi və müzakirəni davam etdirdilər».