Azərbaycan dili: qrammatika, orfoqrafiya və mətn məntiqi
Əsas anlayışlar
Azərbaycan dili bölməsində uğur qazanmaq üçün ilk növbədə söz tərkibi və nitq hissələrini dəqiq ayırd etmək lazımdır. Kök, şəkilçi (sözəmələgətirən və söz dəyişdirən), şəkilçilərin sırası və sait ahəngi qaydası tez-tez yoxlanılır. İsimlərdə hal, mənsubiyyət və kəmiyyət kateqoriyaları; fellərdə zaman, şəxs, təsirlik-təsirsizlik və nisbət (icbar, məchul, qayıdış) fərqləndirilməlidir. Cümlə üzvləri (mübtəda, xəbər, tamamlıq, zərflik, təyin) və tabeli mürəkkəb cümlələrdə bağlayıcıların funksiyası da proqramın əsasını təşkil edir. Orfoqrafiyada bitişik və ayrı yazılan sözlər, defis işlədilən hallar, böyük hərfin yeri və durğu işarələri diqqət mərkəzindədir.
Tələlər
Ən çox rast gəlinən tələ - eyni səslənən, lakin fərqli yazılan sözlərdir (məsələn, "dahi" və "dəxi" tipli cütlüklər). İkinci tələ sözün kökünü yanlış müəyyən etməkdir: şəkilçi ayrılanda kökdə sait düşməsi və ya samit dəyişməsi baş verə bilər. Üçüncü tələ cümlədə ikinci dərəcəli üzvü mübtəda ilə səhv salmaqdır; sual vermə üsulu burada kömək edir. Dördüncü tələ mətn suallarında "müəllifin fikri" ilə "öz fikrinizi" qarışdırmaqdır - cavab yalnız mətnə əsaslanmalıdır.
İşlənmiş nümunə
Cümlə: "Şagirdlər yeni kitabları müəllimə göstərdilər." Mübtəda - "şagirdlər" (kim?), xəbər - "göstərdilər" (nə etdilər?), tamamlıq - "kitabları" (nəyi?) və "müəllimə" (kimə?). Təyin - "yeni". Beləliklə, üzv sayı beşdir. Qayda: hər üzvü tapmazdan əvvəl xəbəri, sonra mübtədanı, daha sonra qalan üzvləri sualla müəyyənləşdirin.
Mətn tipli suallarda əvvəlcə sualın açar sözünü, sonra mətndə həmin sözün keçdiyi cümləni tapın; cavabı mətnin öz ifadəsi ilə yoxlayın.