De keuze tussen twee screeningen
Een gezondheidsdienst overweegt een nieuwe screening voor een zeldzame ziekte die bij 1 op de 10 000 mensen voorkomt. De test heeft een sensitiviteit van 95 % en een specificiteit van 90 %. Een positieve test leidt tot een vervolgonderzoek dat duur is en een klein risico op complicaties heeft. Een beleidsmaker zegt: “De test is gevoelig, dus een positieve uitslag betekent bijna zeker dat iemand de ziekte heeft.” Een tweede beleidsmaker wijst erop dat de ziekte zeldzaam is en vraagt naar de kans dat een positieve uitslag onterecht is.
1. Bereken voor 100 000 mensen hoeveel personen terecht en onterecht positief testen. Gebruik sensitiviteit 95 % en specificiteit 90 %.
Read the worked answer
Uitgangspunt: 100 000 mensen, ziekte bij 1 op 10 000 → 10 zieken en 99 990 gezonden.
Terecht positief (ziek en positief):
- 95 % van 10 = 9,5 ≈ 10 personen.
Onterecht positief (gezond en positief):
- Specificiteit 90 % betekent 10 % fout-positief onder de gezonden.
- 10 % van 99 990 = 9 999 personen.
Totaal positief: ongeveer 10 + 9 999 ≈ 10 009 personen.
Conclusie: van alle positieve uitslagen is slechts ongeveer 10 op 10 009, dus ongeveer 0,1 %, terecht. Meer dan 99 % van de positieve uitslagen is onterecht. Dat komt doordat de ziekte zo zeldzaam is: de grote groep gezonden levert veel fout-positieven op, ook al is het percentage fout-positief maar 10 %.
2. Leg uit waarom de beleidsmaker die zegt “een positieve uitslag betekent bijna zeker ziekte” ongelijk heeft, en welke afweging de gezondheidsdienst moet maken bij de beslissing om te screenen.
Read the worked answer
Waarom de eerste beleidsmaker ongelijk heeft:
- Hij verwart sensitiviteit met de voorspellende waarde van een positieve test. Sensitiviteit zegt hoe vaak zieken positief testen; ze zegt niets over hoe vaak positieven ziek zijn.
- Bij een zeldzame ziekte is de kans op ziekte na een positieve test klein, zoals de berekening laat zien.
Afweging voor de gezondheidsdienst:
- Voordelen: bij de weinige terecht positieven kan vroegtijdige opsporing nut hebben.
- Nadelen: duizenden mensen krijgen een onterechte uitslag, met ongerustheid en een duur vervolgonderzoek met complicatierisico.
- Alternatief: eerst een betere of tweestapsstrategie overwegen, of screenen in een groep met hoger risico, waar de voorspellende waarde gunstiger is.
Conclusie: de beslissing hangt af van de balans tussen voordelen en schade, niet alleen van de sensitiviteit.