Toelatingsexamen Arts key terms

Het vermogen van een organisme om interne omstandigheden zoals temperatuur, pH en glucoseconcentratie binnen nauwe grenzen stabiel te houden, ondanks veranderingen in de omgeving. Regelkringen met receptoren en effectoren sturen dit bij.

Regelmechanisme waarbij de uitkomst van een proces de oorspronkelijke afwijking verkleint en zo het systeem naar een evenwichtswaarde terugbrengt. Voorbeeld: bij stijging van het bloedsuikergehalte remt insuline de verdere stijging.

Het geheel van processen waarmee een organisme de water- en zoutbalans van zijn lichaamsvloeistoffen regelt, bijvoorbeeld via de nieren en via hormonen zoals ADH. Zo blijven celvolume en osmotische druk geschikt voor het functioneren van cellen.

Het spontane transport van deeltjes van een plaats met hoge concentratie naar een plaats met lage concentratie, veroorzaakt door willekeurige moleculaire beweging. Het kost geen energie en verloopt sneller bij grotere temperatuur en kleinere afstand.

De diffusie van water door een半doorlaatbaar membraan van een oplossing met lage opgeloste stofconcentratie naar een oplossing met hoge opgeloste stofconcentratie. Dit drijft wateropname en turgordruk in plantencellen.

Het verschil in concentratie van een stof tussen twee plaatsen, meestal uitgedrukt per afstand. Hoe steiler de gradiënt, hoe sneller diffusie verloopt; cellen handhaven gradiënten met energieverbruikende pompen.

Verplaatsing van stoffen door een membraan tegen hun concentratiegradiënt in, mogelijk gemaakt door transporteiwitten en energie uit ATP. Voorbeelden zijn de natrium-kaliumpomp en de opname van ionen in wortelharen.

Adenosinetrifosfaat, het belangrijkste energiedragende molecuul in cellen. Bij hydrolyse van een fosfaatgroep komt bruikbare energie vrij voor processen zoals actief transport, spiercontractie en biosynthese.

Het proces waarbij cellen organische moleculen, meestal glucose, oxideren om ATP te produceren, met zuurstof als eindacceptor bij aerobe ademhaling. Het omvat glycolyse, de citroenzuurcyclus en oxidatieve fosforylering.

De eerste reeks reacties van de celademhaling, waarin glucose in het cytoplasma wordt afgebroken tot pyruvaat, met een kleine netto opbrengst aan ATP en reducerend NADH. Het verloopt zonder zuurstof.

Afbraak van glucose zonder zuurstof, waarbij pyruvaat wordt omgezet in bijvoorbeeld melkzuur of ethanol en koolstofdioxide. De opbrengst aan ATP is klein, maar NADH wordt geregenereerd zodat glycolyse kan doorgaan.

Het proces waarbij groene planten, algen en sommige bacteriën met lichtenergie koolstofdioxide en water omzetten in glucose en zuurstof. Het gebeurt in chloroplasten en vormt de basis van vrijwel alle voedselketens.

Groen pigment in chloroplasten dat lichtenergie absorbeert, vooral in het rode en blauwe deel van het spectrum. De opgenomen energie wordt gebruikt om elektronen in de fotosynthese op gang te brengen.

Een eiwit dat als biologische katalysator een chemische reactie versnelt zonder zelf verbruikt te worden. Elk enzym werkt specifiek op een bepaald substraat, met een eigen optimum voor temperatuur en pH.

Het molecuul waarop een enzym inwerkt en dat tijdelijk aan het actieve centrum van het enzym bindt. De vorm en lading van substraat en actief centrum bepalen de specificiteit van de reactie.

Verlies van de ruimtelijke structuur en daarmee de functie van een eiwit, bijvoorbeeld door hoge temperatuur, extreme pH of zout. Bij enzymen verdwijnt hierdoor de katalytische werking, meestal onomkeerbaar.

Kerndeling waarbij één cel twee genetisch identieke dochtercellen vormt met hetzelfde aantal chromosomen. Zij dient voor groei, vervanging van cellen en ongeslachtelijke voortplanting.

Twee opeenvolgende kerndelingen waarbij geslachtscellen ontstaan met de helft van het aantal chromosomen. Door crossing-over en onafhankelijke sortering van chromosomen entstaat genetische variatie.

Uitwisseling van gelijke stukken DNA tussen homologe chromosomen tijdens de eerste deling van de meiose. Hierdoor ontstaan nieuwe combinaties van erfelijke eigenschappen in de geslachtscellen.

De erfelijke samenstelling van een organisme voor één of meer genen, bijvoorbeeld de combinatie van allelen die iemand bezit. Het genotype bepaalt samen met de omgeving het waarneembare fenotype.

De waarneembare eigenschappen van een organisme, zoals uiterlijk, bloedgroep of gedrag. Het fenotype komt tot stand door de wisselwerking tussen genotype en omgevingsinvloeden.

Verschillende varianten van hetzelfde gen die op overeenkomstige plaatsen van homologe chromosomen liggen. Bij een diploïd organisme kunnen twee allelen, één van elke ouder, aanwezig zijn.

Het proces waarbij individuen met eigenschappen die beter passen bij de omgeving meer nakomelingen krijgen, waardoor die eigenschappen in frequentie toenemen. Dit mechanisme verklaart aanpassing en evolutie van populaties.

Een verandering in de nucleotidevolgorde van het DNA, bijvoorbeeld door een fout bij de replicatie of door straling. Mutaties kunnen onschadelijk, nadelig of voordelig zijn en vormen een bron van genetische variatie.

Verandering in de erfelijke samenstelling van populaties over generaties heen, vaak het gevolg van natuurlijke selectie, mutatie en genetische drift. Op lange termijn kan dit leiden tot nieuwe soorten.

De eerste hoofdwet van de thermodynamica: energie kan niet ontstaan of verdwijnen, alleen van vorm veranderen of worden overgedragen. Bij elke omzetting blijft de totale hoeveelheid energie gelijk.

Een maat voor de wanorde of het aantal mogelijke toestanden van een systeem. De tweede hoofdwet zegt dat de totale entropie van een geïsoleerd systeem bij spontane processen niet afneemt.

Het deel van de energie van een systeem dat bij constante temperatuur en druk nuttige arbeid kan verrichten. Een reactie met negatieve verandering van vrije energie, ΔG, verloopt spontaan.

De verhouding van de concentraties van producten en reagentia in een chemisch evenwicht, bij een gegeven temperatuur. Een grote waarde wijst op een evenwicht dat aan de productzijde ligt.

Het dynamische evenwicht tussen een zuur en zijn geconjugeerde base in oplossing, beschreven met de zuurconstante Ka en de pH. Buffers, zoals het bicarbonaatsysteem, dempen schommelingen in de pH.

Een maat voor de zuurgraad van een oplossing, gedefinieerd als het negatieve tiendelogaritme van de waterstofionenconcentratie. Een daling van één pH-eenheid betekent een tienvoudige toename van die concentratie.

De mate waarin een oplossing toegevoegd zuur of base kan opvangen zonder dat de pH sterk verandert. Zij is het grootst wanneer de concentraties van zuur en geconjugeerde base ongeveer gelijk zijn.

Het verband tussen spanning, stroomsterkte en weerstand in een geleider: U = I × R. Bij constante weerstand is de stroom recht evenredig met de spanning over de geleider.

De mate waarin een materiaal of component de doorgang van elektrische stroom belemmert, uitgedrukt in ohm. De waarde hangt af van materiaal, lengte, doorsnede en temperatuur.

De hoeveelheid energie die per tijdseenheid wordt omgezet of overgedragen, uitgedrukt in watt. Bij een elektrisch apparaat geldt P = U × I bij gelijkstroom en een constante belasting.

Systematisch aflezen en verklaren van een grafiek: assen benoemen, eenheden controleren, helling en snijpunten duiden en onderscheid maken tussen lineair, exponentieel en omgekeerd evenredig verloop. Essentieel bij natuurwetenschappelijke gegevens.

Een hypothese is een toetsbare, voorlopige verklaring; een experiment is een gecontroleerde proef om die te toetsen. Een goede opzet bevat een controlegroep, één veranderde variabele en herhaalde metingen.

Betrouwbaarheid betekent dat herhaalde metingen tot dezelfde uitkomst leiden; validiteit betekent dat je meet wat je bedoelt te meten. Herhaling en kalibratie verhogen de betrouwbaarheid, een juiste meetmethode de validiteit.

Een eenheid is een afgesproken maat waarmee je een grootheid uitdrukt, zoals meter of mol; de dimensie beschrijft het soort grootheid onafhankelijk van de eenheid. Eenheden controleren helpt fouten in formules opsporen.

Het aantal cijfers in een meetwaarde dat informatie over de nauwkeurigheid bevat, zonder voorloopnullen. Bij vermenigvuldigen en delen bepaalt de waarde met de minste significante cijfers de uitkomst.