Сцяна газеты: тры словы, якія спрачаюцца
Рэдакцыя школьнай газеты рыхтуе нумар да Дня беларускага пісьменства. У матэрыяле пра паход ёсць чатыры месцы, дзе аўтар сумняваецца: «(З/с)хавацца ад дажджу было няпроста», «(З/с)фатаграфаваць возера мы не паспелі», «(З/с)давалася, што лес бясконцы», «(З/с)’явіўся першы грыб». Карэктар кажа, што ў першых двух выпадках трэба пісаць адну і тую ж літару, а ў двух апошніх - розныя напісанні. Галоўны рэдактар патрабуе не проста выправіць памылкі, а сфармуляваць правіла для ўсёй газеты, каб аўтары не паўтаралі іх у наступным нумеры. Абмежаванне: нельга спасылацца на «так гучыць» - патрэбна тлумачэнне праз будову слова і наступны гук.
1. Вызначце правільнае напісанне ўсіх чатырох прапушчаных месцаў і абгрунтуйце кожнае.
Read the worked answer
Адказ: схавацца, сфатаграфаваць, здавалася, з’явіўся.
- «Схавацца»: прыстаўка с- стаіць перад глухім [х], таму пішам с.
- «Сфатаграфаваць»: перад глухім [ф] таксама с-.
- «Здавалася»: перад звонкім [д] пішам з-.
- «З’явіўся»: прыстаўка з- заканчваецца на зычны, а корань пачынаецца з [йа] на пісьме - «я»; патрэбны апостраф.
Галоўнае: літара залежыць ад глухасці/звонкасці наступнага гуку, а апостраф - ад пачатковай літары кораня.
2. Чаму карэктар мае рацыю, што ў першых двух выпадках напісанне адно і тое ж, а ў апошніх - розныя? Сфармулюйце правіла з дзвюма ўмовамі.
Read the worked answer
Карэктар мае рацыю: у першых двух - с, у трэцім - з, у чацвёртым - з + апостраф.
Правіла мае дзве незалежныя ўмовы:
- Калі пасля прыстаўкі ідзе глухі зычны, пішам с-; калі звонкі - з-.
- Калі пасля прыстаўкі на зычны ідзе е, ё, ю, я, ставім апостраф.
Апостраф не залежыць ад звонкасці: ён паказвае, што папярэдні зычны не зліваецца з наступным ётавым гукам. Таму «з’явіўся» мае і з, і апостраф.
3. Прапануйце кароткі алгарытм для аўтараў газеты (2-3 крокі) і праверце яго на слове «сшыць».
Read the worked answer
Алгарытм:
- Вызначыць прыстаўку і пачатак кораня.
- Паслухаць першы гук кораня: глухі - пісаць с-, звонкі - з-.
- Калі пасля прыстаўкі на зычны ідзе е, ё, ю, я, паставіць апостраф.
Праверка: «сшыць» - прыстаўка с-, корань пачынаецца з [ш] (глухі), апостраф не патрэбны, бо няма е/ё/ю/я. Атрымліваем «сшыць».