ЦТ Belarusian Language cheat sheet

Ненаціскныя о і э перадаюцца на пісьме літарай а: вада, галава, рака (аканне).

У ненаціскных складах пасля мяккіх зычных е пераходзіць у я: лес - лясы, снег - снягі (яканне).

д перад е, ё, і, ю, я перадаецца як дз, а т - як ц: дзеці, дзень; цень, ціхі (дзеканне і цеканне).

Апостраф пішацца пасля прыставак і першай часткі складаных слоў перад е, ё, ю, я, і: з'езд, аб'ём, двух'ярусны.

Прыстаўкі з-, раз-, уз- захоўваюць з на пісьме незалежна ад вымаўлення: зшыць, разказаць, узрост.

Мяккі знак пішацца на канцы слова і ў сярэдзіне перад цвёрдым зычным, калі папярэдні зычны мяккі: соль, просьба.

Вялікая літара ўжываецца ва ўласных назвах і ў пачатку сказа; назвы народаў, моў і дзён тыдня пішуцца з малой літары.

Складаныя словы злучаюць асновы галоснымі о або е: лесавоз, земляроб; пасля мяккіх і шыпячых часцей ужываецца е.

Самастойныя часціны мовы: назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе; службовыя: прыназоўнік, злучнік, часціца; асобна стаіць выклічнік.

Назоўнік мае род (мужчынскі, жаночы, ніякі), лік (адзіночны, множны) і шэсць склонаў.

Прыметнік змяняецца па родах, ліках і склонах, а таксама мае вышэйшую і найвышэйшую ступені параўнання.

Дзеяслоў мае тры часы (цяперашні, прошлы, будучы), тры лады (абвесны, загадны, умоўны) і трыванне (доконанае, недоконанае).

У прошлым часе дзеяслоў змяняецца па родах і ліках, у цяперашнім і будучым - па асобах і ліках.

Дзеепрыметнік змяняецца па родах, ліках і склонах, а дзеепрыслоўе не змяняецца і абазначае дадатковае дзеянне.

Прыслоўе - нязменная часціна мовы, якая абазначае прымету дзеяння або прымету прыметы: хутка, вельмі.

Прыназоўнік выражае адносіны паміж словамі і ўжываецца з пэўнымі склонамі; злучнік звязвае аднародныя члены або часткі сказа.

Словазлучэнне складаецца з галоўнага і залежнага слова; тыпы сувязі - дапасаванне, кіраванне, прымыканне.

Дапасаванне: залежнае слова прымае род, лік і склон галоўнага (зялёны лес).

Кіраванне: галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага склону (чытаць кнігу).

Прымыканне: залежнае слова далучаецца без змены формы (хутка бегчы).

Галоўныя члены сказа - дзейнік і выказнік; даданыя - азначэнне, дапаўненне, акалічнасць.

Просты сказ можа быць двусостаўным або аднасастаўным, поўным або няпоўным, пашыраным або непашыраным.

Складаны сказ бывае складаназлучаным, складаназалежным і бяззлучнікавым.

У складаназалежным сказе даданая частка можа быць азначальнай, дапаўняльнай або акалічнаснай.

Паміж аднароднымі членамі ставіцца коска, калі яны не злучаны злучнікамі або злучаны паўторнымі злучнікамі; пры адзіночным і, або коска не ставіцца.

Коска ставіцца перад супраціўнымі злучнікамі а, але, ды ў значэнні але.

Двукроп'е ставіцца пасля абагульняльнага слова перад аднароднымі членамі і ў бяззлучнікавым сказе перад тлумачэннем прычыны.

Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам, калі абодва выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне і звязка адсутнічае.

Звароткі, пабочныя словы і словазлучэнні выдзяляюцца коскамі.

Адасобленыя азначэнні, выяўленыя дзеепрыметнымі зваротамі пасля назоўніка, выдзяляюцца коскамі.

У складаназлучаным і складаназалежным сказе часткі раздзяляюцца коскай; у бяззлучнікавым - коскай, двукроп'ем або працяжнікам у залежнасці ад сэнсу.

Пры абагульняльным слове пасля аднародных членаў ставіцца працяжнік: Поле, лес, рэчка - усё было ў тумане.

Слова можа мець прамое і пераноснае значэнне: залатыя рукі - пра ўмелага чалавека.

Шматзначнасць (полісемія) - наяўнасць у слова некалькіх звязаных значэнняў.

Сінонімы - словы, блізкія па значэнні (смелы - адважны); антонімы - процілеглыя (высокі - нізкі).

Амонімы - словы, аднолькавыя па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні (коса - прылада і коса - валасы).

Паронімы - блізкія па гучанні, але розныя па значэнні словы (адрасат - адрасант).

Фразеалагізм - устойлівае спалучэнне слоў, значэнне якога не складаецца з значэнняў яго частак.

Архаізмы - састарэлыя словы, гістарызмы - назвы зніклых прадметаў і з'яў, неалагізмы - новыя словы.

Лексіка паводле паходжання падзяляецца на спрадвечна беларускую і запазычаную.

Беларускі алфавіт налічвае 32 літары: 6 галосных (а, о, у, э, і, ы) і 26 зычных.

Націск у беларускай мове не фіксаваны, можа перамяшчацца і быць сэнсаадрознівальным (замак - замак).

У ненаціскных складах дзейнічае аканне (о, э -> а) і яканне (е -> я пасля мяккіх).

Дзеканне і цеканне: д -> дз, т -> ц перад е, ё, і, ю, я.

Літара ў абазначае нескладовы гук, блізкі да в; яна ўжываецца пасля галосных (быў, лаўка).

Звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі аглушаюцца: дуб [дуп], казка [каска].

Склад - адзін галосны гук або галосны з прылеглымі зычнымі; колькасць складоў роўная колькасці галосных.

Літара і гук не заўсёды супадаюць: адна літара можа абазначаць розныя гукі, а некалькі літар - адзін гук.

Марфемы: корань, прыстаўка, суфікс, канчатак, постфікс; корань - агульная частка роднасных слоў.

Канчатак - зменная частка слова, якая выражае граматычныя значэнні і служыць для сувязі слоў у сказе.

Аснова слова - частка без канчатка і форматворчых суфіксаў; яна можа быць вытворнай і невытворнай.

Прыставачны спосаб: да цэлага слова дадаецца прыстаўка (пісаць - запісаць).

Суфіксальны спосаб: да асновы дадаецца суфікс (лес - лясок); прыставачна-суфіксальны спалучае абодва.

Бязсуфіксны спосаб утварае назоўнікі ад дзеясловаў і прыметнікаў (хадзіць - ход).

Складанне злучае асновы або цэлыя словы, часта з дапамогай злучальных галосных о, е (лесавоз).

Пры пераходзе слова з адной часціны мовы ў другую змяняецца яго граматычнае значэнне (вартавы - назоўнік).

Функцыянальныя стылі: навуковы, афіцыйна-справавы, публіцыстычны, мастацкі, гутарковы.

Навуковы стыль вызначаецца дакладнасцю, лагічнасцю, абстрактнай лексікай і тэрмінамі.

Афіцыйна-справавы стыль ужывае стандартныя формулы, клішэ і характарызуецца дакладнасцю.

Публіцыстычны стыль спалучае інфарматыўнасць і ўздзеянне, часта ўжывае эмацыйна афарбаваныя словы.

Мастацкі стыль выкарыстоўвае вобразнасць, трапы і сінтаксічныя фігуры.

Моўныя нормы ўключаюць арфаграфічныя, пунктуацыйныя, лексічныя, граматычныя і стылістычныя правілы.

Таўталогія - паўтор аднакаранёвых слоў; плеаназм - ужыванне лішніх слоў з аднолькавым значэннем.

Лексічная спалучальнасць - здольнасць слоў ужывацца разам; яе парушэнне вядзе да моўнай памылкі.