ЦТ Belarusian Language key terms

Канкрэтны выпадак напісання, які выбіраецца па пэўным правіле і таму патрабуе ўвагі пры пісьме. Напрыклад, выбар літары ў ненаціскным складзе ці пастаноўка мяккага знака.

Фанетычная і арфаграфічная з'ява, пры якой ненаціскныя гукі [о] і [э] пасля цвёрдых зычных перадаюцца на пісьме літарай а. Характерна для беларускай літаратурнай мовы.

Правапісная з'ява, паводле якой ненаціскныя гукі [э], [о] пасля мяккіх зычных і [й] абазначаюцца літарай я. Напрыклад, у словах зямля, сястра, яго.

Раздзел арфаграфіі, які рэгулюе напісанне прыставак, у прыватнасці выбар з або с перад глухімі і звонкімі зычнымі, а таксама правапіс прыставак роз-, рос-.

Самастойная часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што? Мае род, лік, склон і можа быць у сказе дзейнікам, дапаўненнем або акалічнасцю.

Часціна мовы, якая абазначае дзеянне або стан прадмета і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць? Мае від, стан, час, асобу або род, лік і спражэнне.

Граматычная катэгорыя назоўніка, прыметніка, займенніка і лічэбніка, якая паказвае сувязь слова з іншымі словамі ў сказе праз сістэму канчаткаў. У беларускай мове шэсць склонаў.

Сістэма змянення дзеясловаў цяперашняга і будучага часу па асобах і ліках. У беларускай мове выдзяляюць першае і другое спражэнне, што вызначаецца па канчатках і інфінітыве.

Сінтаксічная адзінка, якая ўтвараецца з двух або больш самастойных слоў на аснове падпарадкавальнай сувязі. Гэта спалучэнне галоўнага і залежнага кампанентаў, напрыклад чытаць кнігу.

Дзейнік і выказнік, якія складаюць граматычную аснову сказа. Дзейнік паказвае на прадмет думкі, а выказнік сцвярджае яго дзеянне, стан або прымету.

Сказ, у якім ёсць толькі адзін галоўны член - дзейнік або выказнік. Другі галоўны член не прадстаўлены і не патрэбны для разумення сэнсу.

Складаны сказ, часткі якога раўнапраўныя і злучаюцца з дапамогай злучальных злучнікаў або без іх, з інтанацыяй пералічэння, супастаўлення ці проціпастаўлення.

Знак прыпынку, які ставіцца паміж аднароднымі членамі, часткамі складанага сказа, пры адасабленні і ў іншых выпадках. Коска дапамагае чытачу ўспрымаць сэнсавыя і інтанацыйныя межы.

Знак прыпынку ў выглядзе гарызантальнай рыскі. Ужываецца паміж дзейнікам і выказнікам, пры абагульняльных словах, у няпоўных сказах і для сэнсавага выдзялення.

Слова або спалучэнне слоў, якое называе таго, да каго звяртаюцца з мовай. Зваротак выдзяляецца коскамі, а ў пачатку сказа можа ўтвараць клічную інтанацыю.

Словы, якія выражаюць адносіны гаворачага да сказанага, але не ўваходзяць у граматычную аснову сказа. На пісьме выдзяляюцца коскамі, радзей - працяжнікам.

Словы адной часціны мовы, якія маюць блізкае або аднолькавае значэнне, але могуць адрознівацца адценнямі сэнсу, стылістычнай афарбоўкай або спалучальнасцю. Прыклад: смелы і адважны.

Словы адной часціны мовы з процілеглым значэннем. Яны ўжываюцца ў мове для супастаўлення і стварэння кантрасту, напрыклад высокі - нізкі, пачынаць - заканчваць.

Словы, якія гучаць і пішуцца аднолькава, але маюць цалкам розныя значэнні. Іх нельга блытаць з шматзначнымі словамі, бо паміж амонімамі няма сэнсавай сувязі. Прыклад: ключ (ад замка) і ключ (крыніца).

Устойлівае спалучэнне слоў, якое ўспрымаецца як адзінае цэлае і мае пераноснае значэнне. Яго нельга разбіраць па частках, бо сэнс фразеалагізма не вынікае з сумы значэнняў кампанентаў.

Выдзяленне аднаго склада ў слове большай сілай голасу і працягласцю. У беларускай мове націск можа быць рухомым і разнамесным, а яго правільнасць важная для арфаэпіі.

Адзінка фанетычнага члянення слова, якая ўтвараецца вакол галоснага гуку. У беларускай мове колькасць складоў у слове часта адпавядае колькасці галосных гукаў.

Дзве групы зычных гукаў, якія адрозніваюцца ўдзелам голасу пры вымаўленні. Звонкія суправаджаюцца ваганнем галасавых звязкаў, а глухія ўтвараюцца толькі шумам.

Сукупнасць літар, размешчаных у пэўным парадку, якімі карыстаюцца для запісу мовы. Беларускі алфавіт налічвае трыццаць дзве літары і заснаваны на кірылічнай графіцы.

Мінімальная значная частка слова, якая захоўвае пэўнае значэнне. Марфемы ўключаюць карані, прыстаўкі, суфіксы, канчаткі і іншыя часткі, якія дапамагаюць утвараць словы і іх формы.

Галоўная марфема слова, якая нясе асноўнае лексічнае значэнне і застаецца агульнай для роднасных слоў. У адным слове можа быць адзін або некалькі каранёў.

Зменная марфема, якая стаіць у канцы слова і выражае граматычныя значэнні роду, ліку, склону або асобы. Канчатак служыць для сувязі слоў у сказе.

Спосаб утварэння новых слоў, пры якім да асновы адначасова далучаюцца прыстаўка і суфікс. Напрыклад, ад слова мова ўтвараецца прыметнік міжмоўны, дзе ёсць абедзве марфемы.

Сукупнасць агульнапрынятых правілаў вымаўлення, напісання, ужывання слоў і пабудовы сказаў. Нормы забяспечваюць зразумеласць і адзінства літаратурнай мовы, іх парушэнне ўспрымаецца як памылка.

Функцыянальны стыль, які выкарыстоўваецца ў навуцы і адукацыі. Яму ўласцівыя дакладнасць, лагічнасць, абстрактная лексіка, тэрміны, складаныя сказы і адсутнасць эмацыйнай ацэнкі.

Паўтор аднаго і таго ж кораня або блізкіх па значэнні слоў у межах невялікага ўрыўка. Таўталогія лічыцца стылістычнай памылкай, калі не выкарыстоўваецца свядома для ўзмацнення выразнасці.

Парушэнне нормаў мовы або неапраўданае ўжыванне сродкаў, якое робіць тэкст недакладным, нелагічным ці неадпаведным стылю. Да яе адносяць неўдалы выбар слова, таўталогію, змяшэнне стыляў.