Адзін сказ у школьным сачыненні
Настаўніца вярнула сачыненне з паметкай: «Занадта шмат знакаў». Вучань напісаў: «Калі сонца села за лес стала холадна і мы пачалі збірацца дадому але Алесь сказаў што яшчэ рана і што не трэба спяшацца». Ён хоча паставіць коску пасля кожнага слова, дзе, як яму здаецца, «робіцца паўза». Настаўніца просіць спачатку вызначыць межы сінтаксічных частак, а потым паставіць толькі абавязковыя знакі. У класе ўзнік спор: ці патрэбна коска перад «і» ў спалучэнні «стала холадна і мы пачалі»; ці ставіцца коска паміж двума даданымі сказамі з «што»; ці можна замяніць коску перад «але» на працяжнік. Абмежаванне: нельга змяняць парадак слоў і дадаваць новыя словы.
1. Расстаўце знакі прыпынку і назавіце межы сінтаксічных частак.
Read the worked answer
Правільны варыянт: «Калі сонца села за лес, стала холадна, і мы пачалі збірацца дадому, але Алесь сказаў, што яшчэ рана і што не трэба спяшацца».
- Пасля «лес» - коска: закрываецца даданая частка «калі...».
- Перад «і» - коска: злучаюцца дзве самастойныя часткі складаназлучанага сказа.
- Перад «але» - коска: супраціўны злучнік паміж часткамі.
- Перад першым «што» - коска: пачынаецца даданая частка.
- Паміж «што яшчэ рана» і «што не трэба...» коскі няма: аднародныя даданыя часткі з адзіночным «і».
2. Растлумачце, чаму паміж «што яшчэ рана» і «што не трэба спяшацца» коска не ставіцца, а перад першым «што» ставіцца.
Read the worked answer
Паміж двума «што» коска не ставіцца, бо гэта аднародныя даданыя часткі, якія адносяцца да аднаго галоўнага слова «сказаў» і злучаны адзіночным злучнікам «і». Калі б «і» паўтаралася або паміж часткамі была б супрацьпастаўляльная сувязь, коска была б патрэбна.
Перад першым «што» коска абавязковая, бо там мяжа паміж галоўнай і даданай часткамі.
3. Ці можна замяніць коску перад «але» на працяжнік? Адказ абгрунтуйце з улікам сэнсавых адносін і структуры сказа.
Read the worked answer
У нарматыўным афіцыйным тэксце лепш пакінуць коску: «але» - супрацьпастаўляльны злучнік, які звязвае дзве раўнапраўныя часткі. Працяжнік тут быў бы магчымы толькі як аўтарскі, экспрэсіўны знак, з моцнай паўзай і зменай інтанацыі; ён не адпавядае зададзенаму нейтральнаму школьнаму сачыненню. Таму замена не рэкамендуецца.