Слова ў праграмцы: «эфектны» ці «эфектыўны»?
Школьны тэатр рыхтуе праграмку да спектакля. У тэкст трэба ўставіць чатыры словы з дзвюх пар: «эфектны/эфектыўны» і «асобны/асабісты». Чарнавік: «___ касцюм героя ўразіў гледачоў», «Рэжысёр выбраў ___ спосаб паказаць час на сцэне», «Кожны акцёр мае ___ столік за кулісамі», «___ справа - як ацэньваць спектакль». Аўтар блытае словы, бо яны гучаць падобна і абодва могуць стаяць перад назоўнікам. Рэдактар патрабуе не проста выбраць «прыгожы» варыянт, а патлумачыць лексічнае значэнне кожнага слова і яго спалучальнасць. Абмежаванне: у кожнай пары павінны быць выкарыстаны абодва словы, без паўтору ў пары.
1. Запоўніце пропускі і абгрунтуйце выбар кожнага слова.
Read the worked answer
- «Эфектны касцюм героя ўразіў гледачоў»: тут гаворка пра знешняе ўражанне, пра эфект. «Эфектыўны» азначае «які дае патрэбны вынік», таму з касцюмам не спалучаецца.
- «Рэжысёр выбраў эфектыўны спосаб паказаць час на сцэне»: спосаб павінен дасягаць мэты, даваць вынік. «Эфектны» тут быў бы пра знешнюю эфектнасць, а не пра дзейснасць.
- «Кожны акцёр мае асобны столік за кулісамі»: адасоблены, не агульны. «Асабісты» азначаў бы прыналежнасць канкрэтнай асобе.
- «Асабістая справа - як ацэньваць спектакль»: гэта прыватная думка, якая належыць асобе. «Асобная справа» азначала б «адасобленая справа», што тут не патрэбна.
2. У якім выпадку магчымы два варыянты і як змяняецца сэнс?
Read the worked answer
Два варыянты магчымыя ў фразе пра столік: «асобны столік» - адасоблены, не агульны; «асабісты столік» - прызначаны канкрэтнаму акцёру, яго ўласны. Калі ўмовы грымёркі невядомыя, лепш выбраць «асобны», бо выходзім з таго, што столікі проста раздзеленыя. Калі ж падкрэсліваецца прыналежнасць, дарэчны «асабісты».
3. Сфармулюйце кароткае правіла для аўтара праграмкі: як адрозніць гэтыя паронімы.
Read the worked answer
Эфектны - пра ўражанне, знешні эфект; эфектыўны - пра вынік, дзейснасць. Асобны - адасоблены, не агульны; асабісты - які належыць асобе, прыватны. Правяраць трэба не па гучанні, а па сэнсе назоўніка і ўсяго кантэксту: што менавіта хацеў сказаць аўтар - пра ўражанне, вынік, адасобленасць ці прыналежнасць.