Хто галоўны ў дыялогу: формы лічэбнікаў
Школьнае радыё рыхтуе выпуск пра конкурс чытальнікаў. У сцэнары ёсць тры месцы, дзе трэба выбраць форму лічэбніка: «У конкурсе ўзялі ўдзел ___ (два/двое) хлопчыкі і ___ (тры/трое) дзяўчынкі», «Мы прачыталі ___ (паўтара/паўтары) старонкі», «На сустрэчу прыйшлі ___ (абодва/абедзве) сяброўкі». Вучань-аўтар лічыць, што дастаткова паглядзець на род назоўніка. Настаўніца кажа, што гэта толькі адзін фактар: важна яшчэ, ці адушаўлёны назоўнік, ці ёсць пры ім прыметнік і ў якім склоне стаіць усё спалучэнне. Абмежаванне: нельга мяняць назоўнікі на іншыя і нельга перабудоўваць сказ; можна толькі выбраць патрэбную форму.
1. Выберыце формы і абгрунтуйце кожную.
Read the worked answer
- «два хлопчыкі»: колькасны лічэбнік «два» спалучаецца з назоўнікам мужчынскага роду ў назоўным склоне. «Двое» патрабавала б іншай канструкцыі, напрыклад «двое хлопчыкаў».
- «тры дзяўчынкі»: звычайны колькасны лічэбнік з назоўнікам жаночага роду.
- «паўтары старонкі»: «старонка» - жаночы род, таму патрэбна форма «паўтары»; «паўтара» - для мужчынскага і ніякага роду.
- «абедзве сяброўкі»: «сяброўка» - жаночы род, таму «абедзве».
2. У якім выпадку форма залежыць ад склону і адушаўлёнасці? Прывядзіце прыклад са словам «хлопчыкі».
Read the worked answer
У вінавальным склоне: «бачу двух хлопчыкаў» (адушаўлёны назоўнік мужчынскага роду бярэ форму роднага склону) супраць «бачу два дамы» (неадушаўлёны назоўнік - форма назоўнага склону). У назоўным склоне «два хлопчыкі» такой залежнасці няма. Таму нельга аўтаматычна пераносіць правіла роду на ўсе склоны.
3. Сфармулюйце правіла для вядучага: як выбіраць паміж «два/дзве», «паўтара/паўтары», «абодва/абедзве».
Read the worked answer
Род: «два», «абодва», «паўтара» - з мужчынскім і ніякім родам; «дзве», «абедзве», «паўтары» - з жаночым.
Склон: у вінавальным склоне адушаўлёныя назоўнікі мужчынскага роду могуць патрабаваць формы роднага склону: «двух хлопчыкаў». Зборныя лічэбнікі (двое, трое) ужываюцца вузка, таму без патрэбы лепш не замяняць імі звычайныя колькасныя.