अपठित गद्यांशमा रूपकको आशय र सन्दर्भगत शब्दार्थ
अपठित गद्यांश ३०० शब्दको छ; विषय: गाउँको पुस्तकालय, युवा पलायन र धुलो। गद्यांशमा “दराजमा धुलो जमेको”, “सूचना पत्र वर्षौँदेखि उही ठाउँमा”, “गाउँका युवा कामको खोजीमा सहर गए” भन्ने वाक्य छन्। १० अंकका ५ प्रश्नमध्ये एउटा ३ अंकको छ: “लेखकले पुस्तकालयलाई ‘सुनसान बन्दरगाह’ भन्नुको आशय लेख्नुहोस्।” ३५ विद्यार्थी; उत्तर: (क) पुस्तकालयमा मान्छे छैनन्, त्यसैले सुनसान बन्दरगाह हो। (ख) पुस्तकालय बन्दरगाहको नजिक छ। (ग) पुस्तकालय खुला छ तर पाठक आउँदैनन्; युवा कामको खोजीमा गएकाले यो सामाजिक जीवनबाट टाढा भएको छ। शब्दकोश प्रश्नमा “सुनसान” को अर्थ १ अंक; कसैले “चुपचाप” लेखे। शिक्षकले २५ मिनेटमा सबै जाँच्नुपर्छ; विद्यालयको नीति: अपठितमा पाठबाहिरको ज्ञानलाई प्रमाण मान्ने होइन।
1. तीनै उत्तरलाई ३ अंकमा कसरी अंक दिनुहुन्छ? कारण दिनुहोस्।
Read the worked answer
अंक:
- (क) २/३ - पुस्तकालय सुनसान छ भन्ने समातेको छ; तर “बन्दरगाह” को काम (मानिस आउने-जाने, ज्ञानको आवागमन) र पलायनसँगको जोड छुटेको छ।
- (ख) ०/३ - “बन्दरगाह” लाई भौतिक बन्दरगाह ठानेको छ; गद्यांशमा त्यस्तो स्थान छैन।
- (ग) ३/३ - पुस्तकालय खुला भए पनि पाठक नआउनु, युवा पलायन र सामाजिक जीवनबाट टाढा हुनु - तीनैलाई जोडेर रूपकको आशय खोलेको छ।
प्रमाण: “दराजमा धुलो”, “सूचना पत्र वर्षौँदेखि उही ठाउँमा”, “युवा सहर गए” भन्ने वाक्यले (ग) लाई समर्थन गर्छ।
2. “सुनसान” को अर्थमा “चुपचाप” लेख्नेलाई १ अंक दिनुहुन्छ? किन?
Read the worked answer
निर्णय: दिन्नँ। “सुनसान” यहाँ “मानिस नभएको/निर्जन” अर्थमा प्रयोग भएको छ; “चुपचाप” आवाजको अभाव मात्र हो, जसले पुस्तकालयको सामाजिक शून्यता देखाउँदैन।
स्वीकार्य: “निर्जन”, “मानिस नभएको”, “उजाड”, “पाठक नभएको”। अस्वीकार्य: “चुपचाप”, “बोल्न नसक्ने” - यी शब्दकोशीय अर्थ मिले पनि सन्दर्भको आशय मिल्दैन।
कारण: अपठितमा शब्दको अर्थ गद्यांशको सन्दर्भबाट तय हुन्छ, शब्दकोशको पहिलो अर्थबाट मात्र होइन।
3. एउटा विद्यार्थीले (ग) लेखे पनि “बन्दरगाह” शब्दको व्याख्या गरेन। ३ मध्ये कति दिनुहुन्छ र किन?
Read the worked answer
अंक: २/३। विद्यार्थीले खुला पुस्तकालय, पाठकको अभाव र युवा पलायन जोडेको छ - यो रूपकको सामाजिक अर्थ हो। तर “बन्दरगाह” मा आवागमन/जोडाइको काम हुन्छ; त्यो काम बन्द भएको कुरा खुलाएको छैन।
पूर्ण अंकका लागि थप्नुपर्ने: “बन्दरगाहमा मानिस आउने-जाने गर्छन्; यहाँ पुस्तक र पाठकको आवागमन नै रोकिएको छ।”
शिक्षकीय नोट: २ दिँदा विद्यार्थीले “रूपकको दुवै पक्ष” मध्ये एउटा मात्र समातेको संकेत गर्छ; ३ दिनुअघि यही वाक्य थप्न लगाउनु राम्रो।