ASSEB HSLC Elective Nepali cheat sheet
ASSEB HSLC Elective Nepali · Keep the key ideas within reach.
गद्य (Prose)
निबन्धका तीन अनिवार्य अङ्ग - भूमिका, विषयविस्तार र उपसंहार; उपसंहारमा नयाँ तर्क वा नयाँ विषय थपिँदैन, पहिले भनिएकै कुराको निष्कर्ष मात्र दिइन्छ।
कथा-विश्लेषणको क्रम - कथावस्तु, पात्र, द्वन्द्व, वातावरण, शीर्षकको औचित्य, उद्देश्य; यही क्रमले उत्तर लेख्दा कुनै तत्त्व छुट्दैन।
द्वन्द्व तीन प्रकार - आन्तरिक/मनोवैज्ञानिक (पात्र आफैसँग), सामाजिक (पात्र विरुद्ध समाज) र प्रकृतिविरुद्ध; द्वन्द्व शून्य भए कथामा गति हुँदैन।
प्रत्यक्ष चरित्रचित्रणमा कथाकार स्वयं पात्रको स्वभाव बताउँछ; अप्रत्यक्षमा पात्रको संवाद, क्रिया र अरू पात्रको भनाइबाट स्वभाव झल्काइन्छ।
संस्मरण आफ्ना अनुभवको स्मृति हो; जीवनी अरू व्यक्तिको जीवनक्रमको कालक्रमिक वर्णन हो; आत्मजीवनीमा लेखक र विषय एउटै व्यक्ति हुन्छन्।
रेखाचित्र व्यक्तिकेन्द्रित र छोटो हुन्छ, घटनाक्रम प्रधान हुँदैन; निबन्धमा भने विचार प्रधान हुन्छ र उदाहरणले विचार पुष्टि गर्छ।
गद्यको भाषामा पात्रअनुसार बोलिचालीको प्रयोग हुन्छ, वर्णन र विचार मानक भाषामा लेखिन्छ; संवादले पात्रको शिक्षा, पेसा र क्षेत्र देखाउँछ।
अनुच्छेदको मुख्य वाक्य (topic sentence) प्रायः पहिलो वा अन्तिम वाक्यमा हुन्छ; बाँकी वाक्य त्यसको समर्थन, उदाहरण वा व्याख्या हुन्।
कविता (Poetry)
छन्द दुई प्रकार - वर्णिक (अक्षर गनिन्छ) र मात्रिक (मात्रा गनिन्छ); गजल मात्रिक छन्दमा लेखिन्छ।
उपमामा 'जस्तै, झैँ, सरि' वाचक शब्द अनिवार्य हुन्छ र उपमेय-उपमान भिन्न हुन्छन्; रूपकमा वाचक हुँदैन र अभेद आरोप गरिन्छ।
उत्प्रेक्षामा 'जनु, मनु, मानौँ' वाचक प्रयोग भई सम्भावना व्यक्त हुन्छ; अनुप्रासमा एकै व्यञ्जन वर्णको आवृत्ति हुन्छ।
मानवीकरणमा निर्जीव वा प्रकृतिलाई मानवीय क्रिया/भाव दिइन्छ; श्लेषमा एउटै शब्दले दुई भिन्न अर्थ दिन्छ।
नवरस - शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत र शान्त; रस स्थायी भावबाट पहिचान गरिन्छ।
लय पङ्क्तिको गति हो, तुक पङ्क्तिहरूको अन्त्यमा ध्वनि मिल्नु हो; तुक नमिले पनि लय मिल्न सक्छ, तर लय नमिले कविता गद्य बन्छ।
गजलका अङ्ग - शेर, रदीफ (दोहोरिने शब्द) र काफिया (तुक मिल्ने अक्षर); मुक्तक स्वतन्त्र, एकल र छोटो कविता हो।
शोककवितामा मृतकको गुण र विरहको भाव प्रधान हुन्छ, कथावस्तु होइन; राष्ट्रिय कवितामा देशप्रेम र प्रतीक (हिमाल, जन्मभूमि) प्रधान हुन्छन्।
पूरक/द्रुत पाठ्यपुस्तक (Supplementary/Rapid Reader)
पूरक पाठ्यपुस्तकका प्रश्न प्रायः घटनाक्रम, पात्रको भूमिका र 'कसले भन्यो' मा आधारित हुन्छन्, शब्दशः स्मरणमा होइन।
कथाको शिखरबिन्दु (climax) त्यहाँ हुन्छ जहाँ द्वन्द्व सबैभन्दा तीव्र हुन्छ; त्यसपछि समाधान सुरु भई उत्सुकता घट्दै जान्छ।
पात्र विश्लेषणका चार स्रोत - पात्रको परिचय, उसको क्रिया, उसको संवाद र अरू पात्रको भनाइ।
उपकथा (sub-plot) मुख्य कथासँगै चल्छ र मुख्य पात्रको पृष्ठभूमि वा मुख्य विषयलाई पुष्टि गर्न सहयोग गर्छ।
जीवनीमूलक पाठमा जन्म, शिक्षा, कार्यक्षेत्र, योगदान र मृत्यु - यही कालक्रममा विवरण मिलाइन्छ।
यात्रावृत्तान्तमा स्थान, समय र अनुभव प्रधान हुन्छ; पात्रभन्दा वातावरण र घटनाको वर्णन बढी हुन्छ।
पूरक पाठको सारांशमा मुख्य घटना मात्र रहन्छ, उपघटना र वर्णन छोट्याइन्छ, तर अन्त्यको परिणाम अनिवार्य उल्लेख हुन्छ।
व्याकरण (Grammar)
आठ कारक र विभक्ति - कर्ता (ले), कर्म (लाई), करण (ले/द्वारा), सम्प्रदान (लाई), अपादान (बाट), सम्बन्ध (को), अधिकरण (मा), सम्बोधन (ए/हे)।
तत्पुरुषमा अन्तिम पद प्रधान हुन्छ (राजकुमार = राजाको कुमार); द्वन्द्वमा दुवै पद समान (आमाबाबु); द्विगुमा पहिलो पद सङ्ख्यावाचक (त्रिलोक)।
बहुव्रीहिमा दुवै पदले आफ्नो अर्थ छाडी तेस्रो अर्थ बुझाउँछन् (चतुर्भुज = चार हात भएको); अव्ययीभावमा पहिलो पद अव्यय हुन्छ (प्रतिदिन)।
शब्दभेद पाँच - नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया र अव्यय; अव्ययमा लिङ्ग, वचन र कारकको प्रभाव पर्दैन।
स्त्रीलिङ्ग प्रत्यय - इनी (नर्तक→नर्तकी), इका (लेखक→लेखिका), आनी (सेठ→सेठानी), नी (राजा→रानी); सबै शब्दमा नियम एकनास लागू हुँदैन।
काल तीन - वर्तमान, भूत, भविष्य; पक्ष तीन - सामान्य, अपूर्ण (…दै छ) र पूर्ण (…सके/…एको छ)।
वाच्य तीन - कर्तृवाच्य (कर्ता प्रधान), कर्मवाच्य (कर्म प्रधान, सकर्मक क्रिया) र भाववाच्य (अकर्मक क्रियाले भाव देखाउने)।
सन्धि तीन - स्वर सन्धि (दुई स्वर मिल्ने), व्यञ्जन सन्धि (स्वर+व्यञ्जन वा व्यञ्जन+व्यञ्जन) र विसर्ग सन्धि (विसर्गको रूपान्तर)।
उखान पूरा वाक्य हुन्छ र वाक्यकै रूपमा प्रयोग गरिन्छ; टुक्का वाक्यांश मात्र हुन्छ र वाक्यभित्र जोडेर लेखिन्छ।
रचना र लेखन सीप (Composition)
औपचारिक पत्रको क्रम - प्रेषक ठेगाना, मिति, प्राप्तकर्ता र ठेगाना, विषय, सम्बोधन, मुख्य भाग, कृतज्ञता, हस्ताक्षर।
अनौपचारिक पत्रमा विषय अनिवार्य हुँदैन; औपचारिक पत्रमा विषय अनिवार्य हुन्छ र एक पङ्क्तिमा सीमित राखिन्छ।
निबन्धको ढाँचा - भूमिका (१ अनुच्छेद), विस्तार (२–३ अनुच्छेद), उपसंहार (१ अनुच्छेद); प्रत्येक अनुच्छेदमा एउटै केन्द्रीय भाव रहन्छ।
निबन्धका प्रकार - वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावात्मक र कथात्मक; विषयको प्रकृति अनुसार प्रकार छानिन्छ।
सूचनाका चार अनिवार्य तत्व - के, कहिले, कहाँ र कसलाई; एउटा तत्व छुटे सूचना अपूर्ण मानिन्छ।
विज्ञापनमा आकर्षक शीर्षक, छोटो विवरण र सम्पर्क विवरण अनिवार्य; वाक्य छोटा र क्रियापद प्रायः आज्ञार्थ वा निमन्त्रणात्मक हुन्छ।
शब्दसङ्ख्या तोकिएको प्रश्नमा ±१०% भित्र रहनु वैध मानिन्छ; धेरै कम वा धेरै बढी भए निर्धारित अङ्कबाट कटौती हुन्छ।
अपठित गद्यांश (Unseen Comprehension)
अपठित गद्यांशका प्रश्न सामान्यतः शीर्षक, शब्दार्थ, तथ्य र भाव बुझाइ - यी चार कोटिमा पर्छन्।
'उल्लेख गर्नुहोस्' भनिए अनुच्छेदकै वाक्य वा वाक्यांश पर्याप्त हुन्छ; 'व्याख्या गर्नुहोस्' भनिए आफ्नै शब्दमा भाव स्पष्ट पार्नुपर्छ।
अपरिचित शब्दको अर्थ वरपरका वाक्यको सन्दर्भबाट अनुमान गरिन्छ; शब्दकोशको पहिलो अर्थ सधैँ सही हुँदैन।
'तर, यद्यपि, तथापि' विरोध देखाउँछन्; 'त्यसैले, फलस्वरूप, अतः' निष्कर्ष देखाउँछन् र अनुच्छेदको तर्कको दिशा बताउँछन्।
तथ्य प्रमाणित गर्न सकिने कुरा हो, राय व्यक्तिको धारणा हो; मिश्रित अनुच्छेदमा यी दुई छुट्याउनुपर्छ।
शीर्षक अनुच्छेदको मुख्य भाव समेट्ने छोटो शब्द वा वाक्यांश हुन्छ; कुनै एउटा वाक्य जस्ताको तस्तै शीर्षक मानिँदैन।
अनुच्छेदमा सङ्ख्या, नाम, मिति र स्थान तथ्यका सूचक हुन्; तिनैलाई उत्तरमा प्राथमिकता दिइन्छ।