ASSEB HSLC Elective Nepali key terms

लेखकको व्यक्तिगत विचार, अनुभव र तर्कलाई एउटै केन्द्रीय विषयको वरिपरि संरचित गरी लेखिएको गद्य रचना; यसमा भूमिका, विषय प्रस्तुति र निष्कर्ष हुन्छन्।

लेखकले आफैँ भोगेका वा देखेका भूतकालीन घटना र अनुभवलाई सम्झनाका आधारमा प्रस्तुत गर्ने गद्य विधा; यसमा व्यक्तिगत अनुभूति र घटनाक्रम प्रमुख हुन्छ।

कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका महत्त्वपूर्ण घटना, कार्य र योगदान अरू कसैले तथ्यपरक ढङ्गले वर्णन गरेको गद्य रचना; यसमा तथ्यको शुद्धता अनिवार्य मानिन्छ।

लेखक स्वयंले आफ्नै जीवनका घटना, अनुभव र सङ्घर्ष प्रथम पुरुष दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्ने जीवनीपरक गद्य विधा; यसमा आत्मपरक स्वर प्रबल हुन्छ।

कथाका पात्रको बाह्य रूप, स्वभाव, व्यवहार र मनोवृत्ति विवरण तथा संवादका माध्यमबाट उभ्याउने लेखन कला; पात्रको विश्वसनीयता यसैमा निर्भर हुन्छ।

लेखकले रचनाका घटना र पात्रका माध्यमबाट पाठकसमक्ष पुर्याउन खोजेको नैतिक, सामाजिक वा मानवीय शिक्षा; यो प्रायः प्रत्यक्ष नभई घटनाक्रमबाट व्यक्त हुन्छ।

कविता पढ्दा पाठकको मनमा जाग्ने भावना वा मानसिक अनुभूति, जस्तै करुणा, वीरता वा विरह; कविको अनुभव शब्दमा प्रवाहित भई यो प्रकट हुन्छ।

काव्य पढ्दा पाठकमा उत्पन्न हुने आनन्ददायक भावानुभूति; स्थायी भाव, विभाव, अनुभाव र सञ्चारी भावको संयोजनबाट यो उत्पन्न हुन्छ।

काव्यको सौन्दर्य बढाउन शब्द वा अर्थमा गरिने विशिष्ट र चमत्कारपूर्ण प्रयोग; उपमा, रूपक र अनुप्रास आदि यसका प्रमुख भेद हुन्।

दुई भिन्न वस्तु वा व्यक्तिबीच समान धर्म देखाएर 'झैँ', 'जस्तो' जस्ता वाचक शब्दद्वारा गरिने तुलना; यसमा उपमेय र उपमान दुवै स्पष्ट हुन्छन्।

उपमेयलाई उपमानसँग अभिन्न रूपमा जोडेर भनिने अलङ्कार; यसमा 'जस्तो' नभनी एक वस्तुलाई अर्कै वस्तु भनिन्छ, जसले गहिरो समानता देखाउँछ।

कविता पढ्दा श्रवणमा महसुस हुने सुर, गति र विरामको सन्तुलित प्रवाह; यसले कवितालाई गाउन र सम्झन सजिलो बनाई भाव प्रवाहमा सहयोग गर्छ।

अक्षर सङ्ख्या, गुरु-लघु क्रम र यति-गतिका नियममा बाँधिएको काव्य संरचना; यसले कवितामा लयात्मक एकरूपता र श्रवणीय सौन्दर्य ल्याउँछ।

कुनै मूर्त वस्तु वा घटनाबाट अमूर्त भाव वा विचार बुझाउने काव्यिक प्रयोग; जस्तै उज्यालोले ज्ञान र आशा जनाउँछ र पाठकलाई गहिरो अर्थ दिन्छ।

उर्दु परम्पराबाट नेपालीमा आएको काव्य विधा; यसमा प्रत्येक शेर स्वतन्त्र भाव बोक्छ तर रदीफ र काफियाको दोहोरो ध्वनिले सबै शेरलाई बाँध्छ।

स्वतन्त्र रूपमा लेखिएको छोटो कविता, प्रायः चार पङ्क्तिमा एउटै स्वतन्त्र भाव समेटिन्छ; प्रत्येक मुक्तक आफैँमा पूर्ण र स्वयंपूर्ण मानिन्छ।

कथाका घटनाहरूलाई कारण-कार्य सम्बन्धले अगाडि बढाउने संरचना; यसमा सुरुवात, द्वन्द्व, चरम बिन्दु र अन्त्य समावेश हुन्छन् र पाठकको उत्सुकता कायम रहन्छ।

कथामा कार्य गर्ने, संवाद बोल्ने र घटना अगाडि बढाउने काल्पनिक वा वास्तविक व्यक्तित्व; मुख्य र सहायक पात्र गरी वर्गीकरण गरिन्छ।

कथामा भएका घटना, पात्र र वातावरणको समग्र विवरण; यसले कथाको मूल विषय, द्वन्द्व र लेखकको उद्देश्य बुझ्न मद्दत गर्छ।

कुनै पाठको मुख्य विचारलाई अनावश्यक विवरण हटाएर छोटो, स्पष्ट र आफ्नै शब्दमा प्रस्तुत गर्ने लेखन; यसमा मूल आशय नबिग्रने गरी सङ्क्षिप्तीकरण गरिन्छ।

दुई वर्ण वा ध्वनि नजिक आउँदा तिनको सीमा हटेर नयाँ रूप बन्ने व्याकरणिक प्रक्रिया; जस्तै विद्या + आलय = विद्यालय।

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिलेर एउटै पद बन्ने प्रक्रिया; जस्तै राजा र कुमार मिलेर राजकुमार बन्छ, जसले छोटो र सघन अभिव्यक्ति दिन्छ।

वाक्यमा क्रियासँग नाम वा सर्वनामको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक तत्त्व; कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण र सम्बन्ध गरी सात भेद मानिन्छन्।

कारक सम्बन्ध स्पष्ट पार्न नाम वा सर्वनाममा जोडिने प्रत्यय; नेपालीमा ले, लाई, बाट, को, मा आदि विभक्ति चिह्नका रूपमा प्रयोग हुन्छन्।

कर्ता, कर्म र क्रियाबीचको सम्बन्ध देखाउने वाक्य संरचना; कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य गरी नेपालीमा तीन भेद मानिन्छन्।

शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ अर्थ वा सङ्केत थप्ने व्याकरणिक अंश; जस्तै प्र + गति = प्रगति, जसले मूल शब्दको अर्थ फराकिलो बनाउँछ।

शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउने अंश; जस्तै मानव + ता = मानवता, जसले शब्दको व्याकरणिक पहिचान पनि देखाउँछ।

वाक्यका पदहरूबीच लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरका आधारमा मिल्ने व्याकरणिक सम्बन्ध; यसको ह्रास भएमा वाक्य अशुद्ध र अस्पष्ट बन्न पुग्छ।

शब्दको हिज्जे, वाक्यको संरचना र विरामचिन्हको प्रयोग सही वा गलत छ भनी जाँच्ने व्याकरणिक अभ्यास; परीक्षामा अशुद्ध वाक्य वा शब्द सच्याउन सोधिन्छ।

लामो अनुभवबाट निस्केको सङ्क्षिप्त, चोटिलो र लोकप्रिय वाक्य, जसले सामाजिक सत्य वा नीति सिकाउँछ; जस्तै 'नाच्न नजान्ने आँगन टेढो'।

एउटै केन्द्रीय विचारमा केन्द्रित रही सुसंगठित वाक्यहरूको समूह तयार पार्ने लेखन सीप; यसमा विषय वाक्य, समर्थन र निष्कर्ष क्रमबद्ध हुन्छन्।

औपचारिक वा अनौपचारिक सम्बोधन गरी निश्चित ढाँचामा लेखिने सञ्चार; ठेगाना, मिति, विषय, सम्बोधन र हस्ताक्षर यसका अनिवार्य अङ्ग हुन्।

कविता वा गद्यको मूल भावलाई विस्तार नगरी आफ्नै सरल शब्दमा प्रस्तुत गर्ने लेखन; यसमा लेखक वा कविको आशय स्पष्ट पारिन्छ।

दुई वा बढी पात्रबीचको कुराकानीलाई स्वाभाविक, छोटो र अर्थपूर्ण वाक्यमा उतार्ने लेखन सीप; बोली, आदर र पात्रको स्वभाव झल्किनुपर्छ।

कुनै पदका लागि आवेदन गर्दा आफ्नो शिक्षा, अनुभव र सीप क्रमबद्ध रूपमा देखाउने औपचारिक लिखत; यो छोटो, स्पष्ट र तथ्यपरक हुनुपर्छ।

पाठ्यपुस्तकमा नभएको, परीक्षामा दिइने नयाँ गद्य टुक्रा; यसको बुझाइ, शब्दार्थ, मूल भाव र निष्कर्ष जाँचिन्छ र स्वयं पढेर अर्थ निकाल्नुपर्छ।

दिइएको अपरिचित पाठको केन्द्रीय विषय समेट्ने छोटो र उपयुक्त नाम छान्ने सीप; शीर्षकले सम्पूर्ण पाठको सार बोक्नुपर्छ र पाठभन्दा बाहिर जानुहुँदैन।

सन्दर्भअनुसार कुनै शब्दले बुझाउने अर्थ; अपठितांशमा शब्दकोशको सामान्य अर्थ नभई त्यही अनुच्छेदभित्रको सन्दर्भित अर्थ पहिचान गर्नुपर्छ।

पाठमा प्रत्यक्ष नभनिए पनि सङ्केत, तर्क र सन्दर्भका आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने पठन सीप; यो अनुमान प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ, मनपरी हुँदैन।