ASSEB HSLC Elective Nepali flashcards
ASSEB HSLC Elective Nepali · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- निबन्धका तीन अङ्ग
- भूमिका, विषयविस्तार र उपसंहार। भूमिकाले विषय प्रस्तुत गर्छ, विस्तारले तर्क र उदाहरण दिन्छ, उपसंहारले निष्कर्ष निकाल्छ; उपसंहारमा नयाँ विषय थपिँदैन।
- कथाका तत्त्व
- कथावस्तु, पात्र, द्वन्द्व, वातावरण, शीर्षक र उद्देश्य। यी छ तत्त्वले कथाको संरचना बनाउँछन्; कुनै एउटा तत्त्व अनुपस्थित भए कथा अपूर्ण मानिन्छ।
- द्वन्द्व
- पात्रको इच्छा र बाधाबीचको टकराव। आन्तरिक वा मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र प्रकृतिविरुद्ध गरी तीन प्रकार पर्छन्; द्वन्द्वले कथालाई गति दिन्छ।
- संस्मरण र जीवनी
- संस्मरणमा लेखक आफ्नै अनुभव सम्झन्छ; जीवनीमा अरू व्यक्तिको जीवनक्रम कालक्रमानुसार वर्णन गरिन्छ। संस्मरण व्यक्तिपरक हुन्छ, जीवनी तथ्यपरक।
- प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष चरित्रचित्रण
- प्रत्यक्षमा कथाकार स्वयं पात्रको स्वभाव बताउँछ; अप्रत्यक्षमा पात्रको संवाद, क्रिया र अरूको भनाइबाट स्वभाव झल्किन्छ।
- रेखाचित्र
- व्यक्तिकेन्द्रित छोटो गद्य रचना। शरीर, बानी, बोली र व्यवहारको झलक दिएर चरित्र उभ्याइन्छ; यसमा कथावस्तु वा विचारको विस्तार हुँदैन।
- उपमा अलङ्कार
- दुई भिन्न वस्तुबीच समानता देखाइन्छ र 'जस्तै, सरि, झैँ' जस्ता वाचक शब्द अनिवार्य प्रयोग हुन्छन्; जस्तै 'उनको मुहार चन्द्रमा जस्तै छ'।
- रूपक अलङ्कार
- उपमेय र उपमानबीच अभेद आरोप गरिन्छ र 'जस्तै' जस्ता वाचक शब्द प्रयोग हुँदैनन्; जस्तै 'उनी जीवनको दीप हुन्'।
- अनुप्रास अलङ्कार
- एकै व्यञ्जन वर्णको आवृत्तिले पङ्क्तिमा लय र ध्वनि-सौन्दर्य उत्पन्न गर्छ; जस्तै 'चमचम चम्किलो चाँदी चोलो'।
- मानवीकरण अलङ्कार
- प्रकृति वा निर्जीव वस्तुमा मानवीय गुण, क्रिया वा भावनाको आरोप गरिन्छ; जस्तै 'हिमाल हाँस्यो' वा 'हावा रोयो'।
- नवरस
- शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत र शान्त गरी नौ रस हुन्छन्; कविताको स्थायी भावबाट रस पहिचान गरिन्छ।
- गजलका अङ्ग
- शेर अर्थात् दुई पङ्क्तिको इकाई, रदीफ अर्थात् दोहोरिने शब्द र काफिया अर्थात् तुक मिल्ने अक्षर। गजल मात्रिक छन्दमा लेखिन्छ।
- पूरक पाठ्यपुस्तक
- मुख्य पाठभन्दा बाहिरको थप पठन सामग्री। यसमा लामो कथा, जीवनी वा यात्रावृत्तान्त समावेश हुन्छ र स्वतन्त्र पठन क्षमता विस्तार गर्ने उद्देश्य रहन्छ।
- शिखरबिन्दु (चरमोत्कर्ष)
- कथाको सबैभन्दा तीव्र द्वन्द्व भएको बिन्दु। यसपछि कथा समाधानतर्फ अघि बढ्छ र पाठकको उत्सुकता घट्दै जान्छ।
- उपकथा
- मुख्य कथासँगै चल्ने सानो कथा। यसले मुख्य पात्रको पृष्ठभूमि वा मुख्य विषयलाई पुष्टि गर्न सहयोग गर्छ र कथालाई विस्तार दिन्छ।
- पात्रको भूमिका
- मुख्य पात्रले घटनालाई अघि बढाउँछ; सहायक पात्रले द्वन्द्व सिर्जना वा समाधानमा योगदान दिन्छ। पात्रको भूमिका क्रिया र संवादबाट निर्धारण हुन्छ।
- कसले भन्यो प्रश्न
- पूरक पाठमा संवादको वक्ता पहिचान सोधिने प्रश्न। उत्तरमा वक्ताको नाम र उसले भनेको सन्दर्भ दुवै उल्लेख गर्नुपर्छ।
- आठ कारक
- कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण र सम्बोधन। विभक्ति चिह्न क्रमशः ले, लाई, ले/द्वारा, लाई, बाट, को, मा र ए/हे हुन्।
- तत्पुरुष समास
- अन्तिम पद प्रधान हुन्छ र पहिलो पदको विभक्ति लोप हुन्छ; जस्तै 'राजकुमार' अर्थात् राजाको कुमार, जहाँ कुमार प्रधान पद हो।
- बहुव्रीहि समास
- दुवै पदले आ-आफ्नो अर्थ छाडी तेस्रो अर्थ बुझाउँछन्; जस्तै 'चतुर्भुज' अर्थात् चार हात भएको, जसले विष्णुलाई जनाउँछ।
- द्वन्द्व समास
- दुवै पद समान महत्त्वका हुन्छन् र बीचको 'र' वा 'अनि' लोप भएको हुन्छ; जस्तै 'आमाबाबु' अर्थात् आमा र बाबु।
- वाच्य
- कर्तृवाच्यमा कर्ता प्रधान हुन्छ; कर्मवाच्यमा कर्म प्रधान हुन्छ र क्रिया सकर्मक हुनुपर्छ; भाववाच्यमा अकर्मक क्रियाले भाव देखाउँछ।
- उखान र टुक्का
- उखान पूरा वाक्य हुन्छ र लोकोक्ति जनाउँछ; टुक्का वाक्यांश मात्र हुन्छ र वाक्यभित्र जोडेर प्रयोग गरिन्छ। दुवैले लक्षणाको अर्थ दिन्छन्।
- औपचारिक पत्रका अङ्ग
- प्रेषक ठेगाना, मिति, प्राप्तकर्ताको ठेगाना, विषय, सम्बोधन, पत्रको मुख्य भाग, कृतज्ञता र हस्ताक्षर - यही क्रममा राखिन्छन्।
- विषयवाचक वाक्य
- अनुच्छेदको पहिलो वाक्यले मुख्य भाव प्रस्तुत गर्छ; बाँकी वाक्यले त्यसको समर्थन, उदाहरण वा व्याख्या गर्छन् र एउटै केन्द्रीय भाव कायम राख्छन्।
- सूचनाका अनिवार्य तत्व
- के कार्यक्रम हो, कहिले हुन्छ, कहाँ हुन्छ र कसलाई सम्बोधित छ - यी चार तत्व। एउटा तत्व अनुपस्थित भए सूचना अपूर्ण मानिन्छ।
- निबन्धका प्रकार
- वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावात्मक र कथात्मक। विषयको प्रकृति अनुसार प्रकार छानिन्छ, तर भूमिका-विस्तार-उपसंहारको ढाँचा सबैमा अनिवार्य रहन्छ।
- शीर्षक निर्धारण
- अनुच्छेदको मुख्य भाव समेट्ने छोटो शब्द वा वाक्यांश शीर्षक हुन्छ। कुनै एउटा वाक्य जस्ताको तस्तै शीर्षक मानिँदैन।
- सन्दर्भबाट शब्दार्थ
- अपठित अनुच्छेदमा अपरिचित शब्दको अर्थ वरपरका वाक्यको सन्दर्भबाट अनुमान गरिन्छ; शब्दकोशको पहिलो अर्थ सधैँ लागू हुँदैन।
- तथ्य र रायको भेद
- तथ्य प्रमाणबाट जाँच्न सकिने कुरा हो; राय व्यक्तिको धारणा वा मूल्याङ्कन हो। अपठित अनुच्छेदका प्रश्नमा यी दुई छुट्याउनु पर्ने हुन्छ।
- सङ्केत शब्द
- 'तर, यद्यपि, तथापि' विरोध जनाउँछन्; 'त्यसैले, फलस्वरूप, अतः' निष्कर्ष जनाउँछन्। यिनले अनुच्छेदको तर्क कुन दिशामा गइरहेको छ भन्ने देखाउँछन्।
- उल्लेख र व्याख्या
- 'उल्लेख गर्नुहोस्' भनिए अनुच्छेदकै शब्द वा वाक्यांश पर्याप्त हुन्छ; 'व्याख्या गर्नुहोस्' भनिए आफ्नै शब्दमा भाव स्पष्ट पार्नुपर्छ।