कविता (Poetry)
कविता खण्डले शब्दार्थ, भावार्थ, केन्द्रीय भाव, रस, अलङ्कार, छन्द, बिम्ब र कविको दृष्टिकोणको बोध जाँच्छ। उत्तरमा कविताको भावलाई एकीकृत रूपमा व्यक्त गर्नुपर्छ; हरेक हरफको शब्दशः अनुवाद मात्र पर्याप्त हुँदैन।
मुख्य नियम
- शीर्षकले कविताको केन्द्रीय सङ्केत दिन्छ; शीर्षक र भावबीचको सम्बन्ध खुलाउनु।
- पहिले कठिन शब्दको सन्दर्भगत अर्थ, त्यसपछि भावार्थ; भावार्थमा कविताको मूल अनुभूति राख्नु।
- अलङ्कार पहिचान गर्दा लक्षण, उपमेय-उपमान वा प्रतीक र उदाहरण दिनु। उपमा, रूपक, अनुप्रास, यमक, उत्प्रेक्षा आदि छुट्याउनु।
- रस स्थायी भावबाट जाग्छ: करुण, शृङ्गार, वीर, हास्य आदि; कविताको प्रमुख भावसँग मिलाउनु।
- छन्द वा लय पहिचान गर्दा मात्रा, गण, पङ्क्ति र तालको भूमिका हेर्नु; गद्यात्मक वाक्यमा छन्द नखोज्नु।
कार्य-उदाहरण
प्रश्न: उपमा अलङ्कारको उदाहरण दिनुहोस्। कवितामा “मुहार चन्द्रमाजस्तै” छ भने मुहार उपमेय, चन्द्रमा उपमान, “जस्तै” वाचक शब्द हो। त्यसैले यो उपमा हो; दुवैबीच समानता देखाइएको छ। यदि चन्द्रमालाई नै मुहार भनिएको भए रूपक हुन्थ्यो।
बच्नुपर्ने गल्ती
- अलङ्कार र बिम्बलाई नछुट्याई जथाभावी नाम राख्नु।
- भावार्थलाई कथावस्तु बनाउनु।
- शब्दार्थ नदिई लामो व्याख्या मात्र लेख्नु।
- उदाहरण नदिई अलङ्कारको नाम मात्र उल्लेख गर्नु।