Odisha BSE Madhyama Matrubhasa Odia key terms

ଦୁଇଟି ପଦ ବା ଧ୍ୱନି ମିଶିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ, ଯଥା ସ୍ୱର ସନ୍ଧି, ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି ଓ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ମୂଳ ବିଷୟ।

ଏକାଧିକ ପଦ ମିଶି ଏକ ପଦ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯଥା ରାଜପୁତ୍ର, ନୀଳକମଳ; ଏଥିରେ ପୂର୍ବପଦ ଓ ପରପଦର ସମ୍ପର୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମର ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣିକ ଭୂମିକା, ଯଥା କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କରଣ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ଅପାଦାନ, ଅଧିକରଣ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧ।

ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମ ପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଯାହା କାରକ ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଏ; ଓଡ଼ିଆରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଅକାରାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଏ।

ଶବ୍ଦର ମୂଳ ବା ଧାତୁ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ବା ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଅଂଶ, ଯଥା କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ, ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟୟ।

କ୍ରିୟାର ମୂଳ ରୂପ, ଯାହା ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ; ଓଡ଼ିଆରେ ଧାତୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କ୍ରିୟାର ଅନ୍ତିମ ଅଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ।

ବାକ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଘଟଣା ବ୍ୟକ୍ତ କରୁଥିବା ପଦ, ଯାହା କାଳ, ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ଅନୁସାରେ ରୂପ ବଦଳାଏ।

କ୍ରିୟାର ଘଟଣା ସମୟକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣିକ ବର୍ଗ, ଯଥା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳର ଅନେକ ରୂପ ରହିଛି।

କ୍ରିୟା ବା ସର୍ବନାମରେ ବକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭେଦ, ଯଥା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ।

ବିଶେଷ୍ୟର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପଦ, ଯଥା ମୁଁ, ତୁ, ସେ, ଆମେ, ଏହା; ଏହା ବ୍ୟକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ବା ବସ୍ତୁକୁ ସୂଚାଏ।

ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମର ଗୁଣ, ଅବସ୍ଥା, ସଂଖ୍ୟା ବା ପରିମାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ପଦ, ଯଥା ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ, ତିନି ପୁସ୍ତକ।

କ୍ରିୟାର ଗତି, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ବା ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଅବ୍ୟୟ ପଦ, ଯଥା ଧୀରେ, ଆଜି, ଏଠାରେ, ଅତି।

ଯେଉଁ ପଦରେ ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ବିଭକ୍ତି ଅନୁସାରେ ରୂପ ବଦଳେ ନାହିଁ, ଯଥା ଓ, କିନ୍ତୁ, ଯଦି, ପ୍ରତି; ଏହା ବାକ୍ୟର ଅନ୍ୟ ପଦ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼େ।

ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ସର୍ବନାମରେ ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀ ଭେଦ ସୂଚାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣିକ ବର୍ଗ; ଓଡ଼ିଆରେ ପୁଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଓ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।

ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି, ବସ୍ତୁ ବା ଘଟଣାକୁ ସୂଚାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣିକ ଭେଦ, ଯଥା ଏକବଚନ ଓ ବହୁବଚନ।

ବାକ୍ୟରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ; ବ୍ୟାକରଣରେ ଏହା ସଂଜ୍ଞା, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ, କ୍ରିୟା ଆଦି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପଦ ସମୂହ, ଯାହାର କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ଥାଏ; ଏହା ଆକାଂକ୍ଷା, ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଆସନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ।

ବାକ୍ୟରେ ବିରାମ, ପ୍ରଶ୍ନ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ବା ଉଦ୍ଧୃତି ସୂଚାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଚିହ୍ନ, ଯଥା ଦଣ୍ଡ, ପ୍ରଶ୍ନବାଚକ ଓ ବିସ୍ମୟସୂଚକ ଚିହ୍ନ।

ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ମୌଳିକ ଏକକ; ଓଡ଼ିଆରେ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ରହିଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୁଏ।

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଲିଖନ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତାଲିକା; ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ମିଶି ଗଠିତ ଏକ ଲିଖନ ଏକକ, ଯଥା କ୍ଷ, ତ୍ର, ଜ୍ଞ; ଏହା ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇ ତାହାର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ଅଂଶ, ଯଥା ଅନୁ, ପ୍ର, ନି, ବି; ଏହା ନୂଆ ଶବ୍ଦ ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସଂସ୍କୃତରୁ ଆସିଥିବା କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଅଳ୍ପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପରେ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ, ଯଥା ରାଜା, ପୁସ୍ତକ; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ।

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଓଡ଼ିଆରେ ବହୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ ନେଇଥିବା ଶବ୍ଦ, ଯଥା କର୍ମ > କାମ, ଅଗ୍ନି > ଅଗ୍ନି/ଅଇନ; ଏହା ଭାଷାର ପ୍ରାକୃତିକ ବିକାଶ ଦର୍ଶାଏ।

ଓଡ଼ିଆ ଦେଶରେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବା ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରୁ ଆସିଥିବା ଶବ୍ଦ, ଯଥା ପାଣି, ଘର, ମାଛ; ଏହା ଓଡ଼ିଆର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ।

ଆରବୀ, ଫାରସୀ, ଇଂରାଜୀ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଭାଷାରୁ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଶବ୍ଦ, ଯଥା କଚେରୀ, ସ୍କୁଲ, ବଜାର; ଏହା ଭାଷାର ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଏ।

ଏକ ଶବ୍ଦ ବା ବାକ୍ୟ ଯାହା ବୁଝାଏ; ଅର୍ଥ ଆଭିଧାନିକ, ଲକ୍ଷଣିକ ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ ଭେଦରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

ଶବ୍ଦର ସିଧା ଅର୍ଥ ଅପେକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ଅର୍ଥକୁ ସୂଚାଉଥିବା ଶକ୍ତି, ଯଥା ଗାଁ ଜଳୁଛି କହିଲେ ସମଗ୍ର ଗାଁ ନୁହେଁ, ଘରମାନ ଜଳୁଛି ବୁଝାଯାଏ।

ଶବ୍ଦର ପ୍ରକାଶିତ ଅର୍ଥ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ସୂଚିତ ଅର୍ଥ, ଯାହା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

କବିତା ବା ଗଦ୍ୟକୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଭାଷାଗତ କୌଶଳ, ଯଥା ଉପମା, ରୂପକ, ଅନୁପ୍ରାସ ଓ ଶ୍ଳେଷ।

ଦୁଇ ବସ୍ତୁ ବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇ କରାଯାଉଥିବା ଅଳଙ୍କାର, ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁଖ; ଏଥିରେ ଉପମେୟ, ଉପମାନ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଥାଏ।

ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନକୁ ଏକାକାର କରି ଦେଖାଉଥିବା ଅଳଙ୍କାର, ଯଥା ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏଥିରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଲୁଚି ରହେ।

କବିତାର ପଦ୍ୟ ଗଠନର ନିୟମ, ଯଥା ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା, ଯତି ଓ ମାତ୍ରା; ଓଡ଼ିଆରେ ବସନ୍ତ, ମାଳବୀ ଆଦି ଅନେକ ଛନ୍ଦ ପ୍ରଚଳିତ।

ପଦ୍ୟ ପାଠ କରିବା ସମୟରେ ଛନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ବିରାମ ନେବା ସ୍ଥାନ; ଏହା ଛନ୍ଦର ଗତି ଓ ଲୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ।

ଛନ୍ଦ ଓ ଲୟବଦ୍ଧ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟ ରୂପ, ଯଥା କବିତା, ଚଉପଦୀ ଓ ଭଜନ; ଏହା ଗଦ୍ୟଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଛନ୍ଦ ବନ୍ଧନ ବିନା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟ ରୂପ, ଯଥା ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ, ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ଜୀବନୀ।

କଳ୍ପିତ ଘଟଣା ଓ ଚରିତ୍ରକୁ ନେଇ ଲିଖିତ କ୍ଷୁଦ୍ର କାହାଣୀ; ଓଡ଼ିଆରେ ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଗଳ୍ପର ଜନକ କୁହାଯାଏ।

ଦୀର୍ଘ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବନର ବିସ୍ତୃତ ଚିତ୍ର ଦେଖାଉଥିବା ଗଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ; ଏଥିରେ ଅନେକ ଚରିତ୍ର ଓ ଉପକଥା ଥାଏ।