ఛందస్సు నిర్ణయం: లెక్కల ఆధారమా, భావన ఆధారమా?
పాఠశాల పత్రిక పద్య విభాగానికి పదో తరగతి విద్యార్థిని మీరా ఒక పద్యాన్ని ఎంచుకుంది. మొదటి, రెండో, నాలుగో పాదాలలో 19 అక్షరాలు; గణక్రమం మ, స, జ, స, త, త, గ. మూడో పాదంలో 18 అక్షరాలే లెక్కించారు; గణక్రమం మ, స, జ, స, త, గ. నాలుగు పాదాలలో రెండో అక్షరం 'రా' (ప్రారబ్ధం, సారథి, ధారణ, భారతి). సంపాదకుడు అన్నాడు: "ఇది ఉత్పలమాల; చదవడానికి గంభీరంగా ఉంది." మీరా అన్నది: "ఉత్పలమాలకు 20 అక్షరాలు ఉంటాయి; ఇది శార్దూలం." మరో విద్యార్థి: "మూడో పాదంలో ఒక అక్షరం ముద్రణలో పోయింది, పద్యం మొత్తం సరైనదే." పాఠ్యపుస్తకంలో ఇదే పద్యాన్ని 'శార్దూలం' అని పేర్కొన్నారని కూడా ఒకరు చెప్పారు. పత్రికకు రాయాల్సిన 4 మార్కుల వివరణ: 1 మార్కు అక్షర గణనకు, 1 గణక్రమానికి, 1 ఛందస్సు పేరుకు, 1 యతి-ప్రాసకు. సమయం 25 నిమిషాలు, పదాల పరిమితి 80. ఎవరి వాదన సరైనది, ఏ లెక్కల ఆధారంగా తీర్పు చెప్పాలి?
1. సంపాదకుడి, మీరా, మూడో విద్యార్థి వాదనలను ఛందస్సు నియమాల ప్రకారం విశ్లేషించండి.
Read the worked answer
సంపాదకుడి వాదన తప్పు. "గంభీరంగా ఉంది" అనేది భావన; ఛందస్సు పేరు అక్షర గణన, గణక్రమంపై ఆధారపడుతుంది. ఉత్పలమాలకు 20 అక్షరాలు, గణక్రమం భ, ర, న, భ, భ, ర, వ. ఇక్కడ 19 అక్షరాలు, క్రమం మ, స, జ, స, త, త, గ - కాబట్టి ఉత్పలమాల కాదు.
మీరా వాదన సరైన దిశలో ఉంది. 19 అక్షరాలు + మ, స, జ, స, త, త, గ అంటే శార్దూలవిక్రీడితము. పాఠ్యపుస్తక పేర్కొనడం ఇక్కడ అదనపు బలం, కానీ నిర్ణయానికి మూలం లెక్కలే.
మూడో విద్యార్థి వాదన పాక్షికంగా సరైనది. ఒక పాదంలో ఒక గణం తప్పింది; మిగతా మూడు పాదాలు శార్దూలమే. కాబట్టి మొత్తం పద్య ఛందస్సు మారదు, కానీ ఆ పాదంలో ఛందోభంగం ఉంది - అది ముద్రణ దోషమా కవి దోషమా అని చెప్పడానికి అసలు ప్రతిని చూడాలి. "సరైనదే" అని గ్రుడ్డిగా ఒప్పుకోకూడదు; లోపాన్ని గుర్తించి నివేదించాలి.
2. 4 మార్కుల మార్కింగ్ పథకానికి సరిపోయే విధంగా విద్యార్థి 80 పదాల్లో ఎలా రాయాలి?
Read the worked answer
మార్కు పంపిణీకి అనుగుణంగా నాలుగు వాక్యాలు చాలు:
- అక్షర గణన (1): "ప్రతి పాదంలో 19 అక్షరాలు ఉన్నాయి (మూడో పాదంలో 18 - అది ప్రత్యేకంగా గమనించాలి)."
- గణక్రమం (1): "గణాలు మ, స, జ, స, త, త, గ."
- పేరు (1): "కాబట్టి ఇది శార్దూలవిక్రీడితము; ఉత్పలమాల కాదు, ఎందుకంటే దానికి 20 అక్షరాలు."
- యతి-ప్రాస (1): "నాలుగు పాదాల రెండో అక్షరం 'రా' - ప్రాస సమానంగా ఉంది; యతి స్థానాన్ని పద్యాన్ని చూసి సరిచూసుకోవాలి."
చివర్లో ఒక వాక్యం: "మూడో పాదంలో ఒక గణం తక్కువగా ఉంది; ఇది ఛందోభంగం, ముద్రణ దోషమా అని పరిశీలించాలి."
ఎందుకు ఇలా: పేరు మాత్రమే రాస్తే 1 మార్కు; లెక్క, గణక్రమం, ప్రాస రాస్తేనే మిగతా 3 మార్కులు. గణక్రమాన్ని విడదీసి రాయడం వల్ల పరిశీలకుడు తప్పును సులభంగా గుర్తిస్తాడు.
3. మూడో పాదంలోని లోపాన్ని 'ముద్రణ దోషం' అని నిర్ణయించడానికి ముందు ఏమి పరిశీలించాలి?
Read the worked answer
ఊహతో నిర్ణయించకూడదు; క్రింది అంశాలు చూడాలి:
- పునరుక్తి పరీక్ష: ఆ పాదాన్ని రెండుసార్లు చదివి, ఆపై కవి రాసిన అసలు ప్రతి (పాఠ్యపుస్తకం, పత్రిక మూలం) అందుబాటులో ఉందా చూడాలి.
- అర్థ సామంజస్యం: తప్పిన గణాన్ని చేర్చితే అర్థం మారుతుందా? అర్థం చెడకుండా సరిపోతే ముద్రణ దోషం అనే అవకాశం ఎక్కువ.
- నియమ నిరంతరత: మిగతా మూడు పాదాలు ఒకే గణక్రమమా? అవును అంటే ఆధారం బలపడుతుంది.
- ప్రాస-యతి స్థిరత్వం: లోపం ఉన్న పాదంలోనూ ప్రాస ('రా') చెక్కుచెదరకుండా ఉంటే, అది లోపించిన అక్షరం కావడానికి ఆధారం.
ఈ ఆధారాలు లేకపోతే, "పాదంలో ఛందోభంగం ఉంది; కారణం నిర్ధారించలేము" అని రాయడమే నిజాయితీ.